Archive for सप्टेंबर 20, 2009

रोहिणी गवाणकर, सौजन्य – लोकसत्ता

ग्रामीण महिलांनी स्वातंत्र्यलढय़ात सक्रिय सहभाग घेतला होता. विधायक कामांद्वारे तसेच भूमिगतांना मदत करून त्यांनी मोलाची कामगिरी बजावली आहे. ६२ व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्ताने ज्ञात-अज्ञात महिला स्वातंत्र्यसैनिकांचे हे स्मरण..

———————————————————————————————————————————–

१९२१ साली पुणे जिल्ह्यातील मुळशी गावात नीरा व मुळा या नद्यांच्या संगमावर टाटा वीज कंपनी धरण बांधून विजेचा प्रकल्प सुरू करणार होती. या धरणामुळे ५०० चौरस मैलांचे क्षेत्र पाण्याखाली बुडणार होते. त्यात शेतकऱ्यांची उपजाऊ शेतंही पाण्याखाली जाणार होती. १६ एप्रिल १९२१ रोजी सेनापती बापट यांच्या नेतृत्वाखाली मुळशी सत्याग्रहाची सुरुवात झाली. महाराष्ट्रातला हा पहिलाच मोठा सत्याग्रह. या सत्याग्रहात पहिल्यांदाच स्त्रिया सहभागी झाल्या. या सत्याग्रहात ग्रामीण स्त्री प्रथमच रस्त्यावर उतरली.

मुळशीच्या सत्याग्रहाला महात्मा गांधींनी पाठिंबा दिल्यामुळे शेतकऱ्यांना हुरूप आला. हा सत्याग्रह १९२४ पर्यंत चालू होता. ग्रामीण स्त्रिया सत्याग्रहाच्या कल्पनेने भारावून गेल्या होत्या. जाईबाई भोई ही एक निरक्षर बाई. बहुसते हे तिचे गाव. तिने ग्रामीण महिलांना सत्याग्रहासाठी संघटित करून धरणविरोधी सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले. कंपनीच्या संरक्षकांनी जाईबाईला जबरदस्त मारहाण केली. इतकेच नव्हे तर तिची अब्रू लुटण्याचाही प्रयत्न केला. एवढे होऊनही जाईबाईने महिलांचा मोर्चा काढला. तिला व तिच्या सहकारी स्त्रियांना तीन महिन्यांची सक्तमजुरीची शिक्षा झाली. सरस्वतीबाई भुस्कुटे हिने तर तान्हे बाळ व म्हातारी सासू यांना घेऊन सत्याग्रह केला. जिथे सुरुंग पेरले होते, त्यावर बसूनच हा सत्याग्रह केला. सर्व सत्याग्रहींना तीन महिन्यांची सक्तमजुरी व पन्नास रुपये दंड व दंड न दिल्यास आणखी तीन महिन्यांची कैद अशी शिक्षा झाली. येरवडा तुरुंगात या सत्याग्रहींचा खूप छळ झाला. पण कुणीही शरणागती पत्करली नाही. भारतात स्त्री-सत्याग्रहींनी अहिंसात्मक मार्गाने दिलेला विसाव्या शतकातील हा पहिलाच लढा. तोही महाराष्ट्रातील ग्रामीण महिलांनी दिला, ही विशेष अभिमानाची गोष्ट.

१९३० मध्ये जंगलचा सत्याग्रह बागलाण- बिळाशी येथे झाले. जेव्हा जेव्हा पोलीस सत्याग्रहींना पकडून नेत, त्या- त्या वेळी स्त्रिया पोलिसांना घेराव घालत. स्त्रियांचा घेराव मोडून काढण्यासाठी पोलीस त्यांच्यावर लाठी चालवीत. चंद्राबाई व तानूबाई बाबर या दोन स्त्रियांनी कराडजवळच्या तांबवे सत्याग्रहाच्या वेळी तर अधिकाऱ्यांची हत्यारेही हिसकावून घेतली. एका रेंजरची बंदूकही त्यांनी काढून घेतली. वनसंरक्षकाच्या लाठय़ाकाठय़ा आपल्या ताब्यात घेतल्या. या त्यांच्या कृत्याबद्दल दोघींनाही सहा महिन्यांची सक्तमजुरीची शिक्षा झाली.

चरण बिळाशी जंगल सत्याग्रहात सागवान तोडून आणून त्यावर स्त्रियांनी काँग्रेसचा झेंडा फडकवला. या झेंडय़ाभोवती मैनाबाई धनगर, धोंडूबाई मस्कर, राजूताई कदम यांनी कडे करून हा झेंडा पोलिसांना उतरवू दिला नाही. ५ सप्टेंबर १९३० रोजी दस्तुरखुद्द सातारचे कलेक्टर तिथे पोहोचले. राजूताई कदमने ध्वज लावलेल्या सागवानाला घट्ट मिठी मारली. पोलिसांनी तिला प्रचंड मारहाण केली. या सत्याग्रहात ५० स्त्रियांना अटक झाली. त्यात सुलोचना जोशी, धोंडीबाई मटकर, बयना रामगर, मुक्ताबाई साठे यांचा समावेश होता. पैकी सुलोचना जोशी या येरवडय़ाच्या तुरुंगात रक्ताचे जुलाब होऊन मरण पावल्या. कमलाबाई शेडगे या तुरुंगातच बाळंत झाल्या. पण तुरुंगातील हालअपेष्टांमुळे त्यांचे बाळ दगावले. विदर्भातही व्यापक प्रमाणावर जंगल सत्याग्रह झाले. त्यात ओक कुटुंबातील तीन स्त्रियांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता.

१९४० साली पुणे जिल्ह्यात सासवड, इंदापूर, नीरा या गावी स्त्रियांनी उत्स्फूर्तपणे सभा घेऊन युद्धविरोधी भाषणे व घोषणा दिल्या. गांधीजींनी जो वैयक्तिक सत्याग्रह सुरू केला होता, त्यात सत्याग्रहींची निवड गांधीजींनीच केली होती. वैयक्तिक सत्याग्रह सर्वाना खुला करावा, अशी मागणी पुणे जिल्ह्यातून व इतरही ठिकाणाहून होऊ लागली. गांधीजींच्या आदेशाची वाटही न बघता ठिकठिकाणी स्त्रिया युद्धविरोधी भाषणे देऊन घोषणा देऊ लागल्या. अनेक ठिकाणी असे उत्स्फूर्त सत्याग्रह झाले. त्यात दुर्गाबाई जोग, तानूबाई मोगी, अंबूबाई भोसले, लक्ष्मी वैद्य यांना शिक्षाही झाल्या.  अहमदनगर व सातारा जिल्हा, ठाणे, पूर्व तसेच पश्चिम खानदेशमधील ग्रामीण स्त्रियांनी उत्स्फूर्त सत्याग्रह केले. त्यातील बहुतेक सर्वानाच ३ ते ६ महिन्यांची शिक्षा झाली.

१९४२ च्या चले जाव आंदोलनापर्यंत निरनिराळ्या आंदोलनांतील सहभागामुळे ग्रामीण महिलांनाही राजकीय जाणीव झालेली दिसते. मुळशी सत्याग्रह, जंगल सत्याग्रह, झेंडा सत्याग्रह व उत्स्फूर्तपणे केलेले वैयक्तिक सत्याग्रह या सर्वात दलित स्त्रियाही होत्या. दलितांच्या उद्धाराकरिता अथक प्रयत्न करणाऱ्या मालवणच्या म्हाळसाबाई भांडारकर, नगरच्या जानकीबाई आपटे यांनी दलित स्त्रियांनाही गांधीजींच्या चळवळीच्या मार्गावर आणून सोडले. ग्रामविकास, सूतकताई, हरिजन वस्तीतील कार्य, खादीची विक्री इत्यादी कार्यातही ग्रामीण स्त्रीचा मोठाच हातभार होता. फैजपूर काँग्रेस अधिवेशनात ग्रामीण स्त्रिया स्वयंसेविका होत्या. या अधिवेशनातली प्रदर्शने स्त्रियांनीच मांडली होती. त्यात त्यांनी खादी व कुटीरोद्योगातील वस्तूंची विक्री केली. डॉ. उत्तमराव पाटील यांची आई (अभिनेत्री कै. स्मिता पाटीलची आजी) या अधिवेशनापासून काँग्रेसच्या कामात सक्रिय झाली. त्यांना मार्शल लॉ तोडल्याबद्दल १९४१ मध्ये नऊ महिन्यांचा तुरुंगवास झाला. पुढे १९४२ सालीही तुरुंगवास घडला. परंतु बऱ्याच आजारी पडल्याने त्यांना सोडण्यात आले. भूमिगत मुले व सून यांच्याशी त्यांची अखेर दृष्टिभेटही झाली नाही.

१९४२ च्या लढय़ात उल्लेखनीय कामगिरी बजावली सातारा जिल्ह्य़ातील ग्रामीण महिलांनी. साताऱ्यात पत्री सरकारचे दोन गट होते. वाळवे गट व कुंडल गट. ही नावे त्या- त्या गावांवरून पडली होती. दोन्ही गटांचे काम एकच होते. वाळवे गटात राजमती बिरनाळे ऊर्फ जैनाची ताई हिने वाळवे तालुक्यातील दरोडेखोरांनाही धडा शिकवला होता. जैनाची ताई बंदूक चालवे. धुळे खजिना लुटीशीही तिचा प्रत्यक्ष संबंध होता. कुंडल गटाने तुफान सेना नावाची सेना तयार केली होती, तर वाळवे गटाने आझाद हिंद फौजेतील दोन जवान प्रशिक्षक म्हणून नेमून आझाद हिंद सेना तयार केली होती. लीला पाटील (डॉ. उत्तमराव पाटील यांची पत्नी) यांना घातपाती कृत्याबद्दल साडेसात वर्षांची शिक्षा झाली होती. पण येरवडय़ाच्या तुरुंगातून त्यांनी पलायन केले. गर्भवतीचा वेश घेऊन त्या खऱ्या बाळंतिणीसोबत पत्री सरकारच्या हद्दीत पोहोचल्या. लीला पाटील या तुफान सेनेत कॅप्टनच्या हुद्दय़ावर होत्या. त्यांनी ग्रामीण महिलांना संघटित केले. या महिलांनी बंदुका चालविण्याचे शिक्षण घेतले. भूमिगतांना अन्न व स्फोटक साहित्य पोहोचविणे, प्रसंगी त्यांना आश्रय देऊन लपविणे, ही कामे त्या करीत. भूमिगतांना मदत केल्याबद्दल अनेकींना सहा महिन्यांपर्यंत शिक्षाही झाली. याच आरोपावरून सांगलीजवळच्या गावातील सीताबाई माळी व कोल्हापूरची काशीबाई हणबर आणि नागनाथ नायकवडींची आई यांचा पोलिसांनी अमानुष छळ केला. नाना पाटील यांच्या एका भाषणात ते म्हणाले होते की, ‘आमच्या आया-बहिणींनी प्राणांची बाजी लावून आम्हाला लपविले, जो भाकरतुकडा दिला, ती आमच्या चळवळीला मोठी देन होय. त्यांचे हे ऋण फार मोठे आहे.’ नानांचे हे विधान पत्री सरकारमधील स्त्रियांच्या कामाचे मोल कळायला पुरेसे आहे.

१५ ऑगस्ट १९४७ ला भारत स्वतंत्र झाला. पण गोवा व मराठवाडा स्वतंत्र झाले नव्हते. हैदराबादच्या निजामाने दमनाचा कहर चालवला होता. हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र करून भारतीय संघराज्यात सामील झाले पाहिजे, या मागणीसाठी जी चळवळ झाली, तोच हैदराबाद मुक्तीसंग्राम होय. मराठवाडा मुक्तीसंग्रामात ग्रामीण महिलांनी मोठे कार्य केले. मराठवाडा हा तसा मागासच भाग. तिथल्या समाजजीवनावर निजामी राज्यकर्त्यांची भाषा, राहणी व संस्कृतीचा थोडाफार परिणाम होताच. बायका तर घराचा उंबरठा ओलांडणेही कठीण. अशा परिस्थितीत तिथल्या स्त्रियांना एकत्र आणून त्यांच्याकडून दारूगोळ्यांची ने-आण करणे, मुक्तीसंग्रामातील त्यांच्या कार्याचे महत्त्व पटवून देणे यासाठी श्री. रं. देशपांडे तथा एस. आर. गुरुजी यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. या त्यांच्या कार्याबद्दल मराठवाडा स्वतंत्र झाल्यावर त्यांना ‘मराठवाडय़ाचे कर्वे’ हा बहुमानाचा किताब मिळाला. मुक्तीसंग्रामात स्त्रियांच्या गटसभा घेणे, मिरवणुका काढणे, सत्याग्रहींची व्यवस्था करणे, बॉम्ब ठेवण्याच्या जागी टेहळणी करणे इत्यादी कामे त्यांनी केली. सेलूच्या गीताबाई चारठाणकर या सीमेवरून शस्त्रास्त्रे आणण्यात पटाईत होत्या. आशाताई वाघमारे याही भिंगरीसारख्या खेडय़ापाडय़ांत हिंडत. मराठवाडा मुक्तीसंग्रामातील कार्याबद्दल दगडाबाई देवराव पाटील धोपटेश्वरकर हिला ‘वीर महिला’ हा किताब मिळाला. ती होमगार्डच्या वेशात फिरे. ती जवळ जंबिया बाळगत असे. तिने खेडुत स्त्रियांचे संघटन केले. १५ ऑगस्ट १९४७ ला गावातल्या प्रत्येक घरावर तिने तिरंगा फडकवला होता. तिचे हे काम मराठवाडा स्वतंत्र होईतो सुरूच होते. त्यामुळे सरकारी अधिकारी हात धुऊन तिच्या मागे लागले. तिने सीमेवरच्या एका खेडय़ात स्थलांतर केले व तिथून तिने निजाम हद्दीत शिरून पोलीस चौक्या जाळणे, सरकारी जंगले जाळणे असे उद्योग करून निजाम सरकारला जेरीस आणले. लाडसवंगी येथे लोक व रझाकार यांच्यात लढाई जुंपली. रझाकारांनी  ६०-७० जणांना एका खोलीत अन्नपाण्याविना कोंडून ठेवले. दगडाबाईने गौळणीच्या वेशात रात्रीच्या वेळी लाडसवंगी ते औरंगाबाद हे २५ मैलांचे अंतर पायी चालून औरंगाबादच्या ठाण्यावर तक्रार नोंदविली. त्यानंतर सरकारी चक्रे फिरली व दोन-तीन तासांतच कैदी सुटले. स्वातंत्र्यसंग्रामात भाग घेण्यात संसाराची अडचण होते म्हणून या स्त्रीने स्वत:च आपल्या नवऱ्याला दुसरा संसार थाटून दिला. या लढय़ात पुंजाबाई बुजरी, पोसनाबाई राजलिंग, गंगाबाई लक्ष्मण, बाळूबाई पानसरे, लक्ष्मीबाई मयेकर व गोदावरी रेळे या स्त्रिया हुतात्मा झाल्या.

अशा प्रकारे स्वातंत्र्यलढय़ात महाराष्ट्राप्रमाणेच देशभरातील ग्रामीण स्त्रियांनी सक्रिय सहभाग घेतला होता. इतिहासतज्ज्ञ आर. सी. मुजुमदार यांनी स्वातंत्र्यलढय़ातील स्त्रियांच्या सहभागावर फारसा प्रकाशझोत टाकलेला नाही. परंतु कुणी कौतुक केले नाही तरी इतिहास हा इतिहासच राहणार आहे. आज ना उद्या या स्त्रियांच्या कार्यावरही अभ्यासक संशोधन करतील अशी आशा आहे. ६२ व्या स्वातंत्र्यदिनानिमित्त या ज्ञात-अज्ञात स्त्री-स्वातंत्र्यसैनिकांना प्रणाम!

Advertisements

ए पी जे अब्दुल कलाम, सौजन्य – लोकसत्ता

आज शिक्षकदिन! डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या या जन्मदिनी निरनिराळ्या क्षेत्रांतील मान्यवरांनी त्यांच्या शिक्षकांबद्दल लिहावे, यासाठी आम्ही त्यांच्याशी संपर्क साधला. आश्चर्याचा पहिला धक्का दिला भारताचे माजी राष्ट्रपती अब्दुल कलाम यांनी! त्यांनी चक्क दीड दिवसांत आपले उत्स्फूर्त व सविस्तर मनोगत पाठविले. युवापिढीला समर्थ राष्ट्राचे स्वप्न बघायला शिकविणाऱ्या या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाने या पत्रातून त्यांच्या शिक्षकांच्या स्मृती तर जागवल्याच; त्याचबरोबर आजच्या शिक्षकांसाठी एक खास प्रतिज्ञाही लिहून पाठविली. आजच्या पुरवणीत विविध क्षेत्रांतील प्रतिभावंतांनी त्यांच्या शिक्षकांच्या सांगितलेल्या हृद्य आठवणी प्रसिद्ध करीत आहोत. देशाची भावी पिढी घडविणाऱ्या शिक्षकांना वंदन करण्याचा आमचा हा प्रयत्न शिक्षकांचे मनोबल वाढविणारा ठरेल, यात शंकाच नाही.

—————————————————————————————————————-

माझे औपचारिक शिक्षण सुरू झाले १९३६ साली. मी तेव्हा पाच वर्षांचा होतो. रामेश्वरम पंचायत प्राथमिक शाळेत मुथू अय्यर यांनी मला पहिले पाठ दिले- साक्षरतेचे आणि सदाचाराचेही. त्या पहिल्या इयत्तेत मी चांगला अभ्यास केला म्हणून अय्यर सर चक्क माझ्या घरी आले होते आणि त्यांनी माझ्या आई-वडिलांना माझे कौतुक सांगितले. त्यामुळे माझ्या आईने माझ्यावर खूश होऊन चक्क माझ्या आवडीचा गोड पदार्थ बनवला आणि  मला खाऊ घातला होता! ते प्रोत्साहन तेव्हा मला किती मोलाचे वाटले होते! एके दिवशी मला ताप आला म्हणून मी शाळेत गेलो नव्हतो, तर अय्यर सर काळजीपोटी घरी विचारपूस करायला हजर. सर म्हणजे फक्त वर्गात शिकवत नाहीत, तर ते आपली काळजी घेतात, ही व्याख्या मनात ठसली. तेव्हा माझे हस्ताक्षर फारसे चांगले नव्हते. अय्यर सरांनी माझ्याकडून प्रयत्नपूर्वक ते सुधारून घेतले. ते सर स्वत: अतिशय सदाचारी होते आणि आमच्यात चांगल्या सवयी भिनाव्यात याकडे त्यांचा कटाक्ष असे, असे माझ्या वडिलांनी मला मोठेपणी आवर्जून सांगितल्याचे आठवते.

आठवीत मला इयादुराई सोलोमन नावाचे शिक्षक होते. त्यांनी फार महत्त्वाची शिकवण दिली- जीवनात यशस्वी होण्यासाठी तीन गोष्टी आवश्यक ठरतात- ‘इच्छाशक्ती, श्रद्धा आणि आकांक्षा.’ जबर इच्छाशक्ती बाळगून, प्रयत्नांवर विश्वास ठेवून स्वप्नांचा पाठलाग केला, तर यश नक्की मिळतं हे रेव्हरंड सोलोमन सरांचे तत्त्वज्ञान. वर्गात अभ्यासात मागे पडणाऱ्या मुलांकडे ते विशेष लक्ष देत आणि त्यांची इच्छाशक्ती वाढवण्यासाठी त्यांना प्रेरित करीत. मूल्याधारित शिक्षणाची कास धरणे आणि मुलांमध्ये प्रेरणा व आकांक्षा निर्माण करणे हे शिक्षकांचे महत्त्कार्य आहे. आजच्या शिक्षकांनी जर हे लक्षात ठेवले तर ते नक्कीच उत्तम पिढी घडवू शकतील.

मी त्रिचीच्या सेंट जोसेफ कॉलेजमध्ये शिकत असताना आम्हाला रेव्ह. फादर टी. एन. सिक्वेरा शेक्सपिअर शिकवत असत. आम्हाला वाटायचे जर खुद्द शेक्सपीअर त्यांच्या लेक्चरला बसला असता, तर त्यांचे ते रंगून जाऊन शिकवणे बघून सद्गदित झाला असता. सिक्वेरा सर आमच्या हॉस्टेलचे वॉर्डनही होते. रोज रात्री ते हॉस्टेलला फेरी मारायचे. एकदा माझा रूममेट सच्चिदानंदन आजारी होता. फादर सिक्वेरांनी त्याची आस्थेने विचारपूस केली. त्याला औषध दिले. डॉक्टरांकडे पाठवले आणि आमच्या एका मित्राच्या हातात कोरे आंतरदेशीय पत्र देत ते म्हणाले, ‘आधी त्याच्या वडिलांना पत्र पाठवून कळव बरं?’ कारण सच्चिदानंद त्याच्या वडिलांना अजिबात ख्यालीखुशाली कळवत नसे हे फादर सिक्वेरांना माहीत होते. फादर सिक्वेरा या पितृतुल्य व्यक्तीने आम्हाला जे प्रेम दिले, त्यातून आम्ही परोपकार शिकलो. हेच ‘फादर’ आम्हा मातृभाषेतून शालेय शिक्षण घेऊन कॉलेजला आलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी रोज सायंकाळी खास इंग्रजी भाषेचा वर्ग घेत असत. त्यांनी आम्हाला इंग्रजी वाचनाची गोडी लावली.

न्युक्लिअर फिजिक्सचे प्रा. चिन्नादुराई यांचाही माझ्या जडणघडणीवर मोठा प्रभाव आहे. त्यांनी फक्त तो विषय शिकवला नाही, तर त्या विषयावरचे संदर्भग्रंथ व अभ्यासपूर्ण लेख वाचायला दिले. या विषयात मूलभूत संशोधन करण्याची प्रेरणा त्यांनी दिली. आजही मी त्यांना भेटतो आणि पुन्हा पुन्हा नव्याने भारावला जातो.

प्रो. थोथात्री अय्यंगार हेही मला लाभलेले एक विलक्षण शिक्षक. सेंट जोसेफ कॉलेजमध्ये ते आमचे गणिताचे प्राध्यापक म्हणजे चालताबोलता ज्ञानकोष होता. मला आठवते, त्यांनी एकदा आम्हाला भारतातील ‘प्राचीन गणिती आणि खगोलतज्ज्ञ’ या विषयावर लेक्चर दिले होते. आर्यभट्ट हे थोर गणिती होते तसेच खगोलतज्ज्ञही, हे त्यांनी आम्हाला सोदाहरण पटवून दिले होते. ते लेक्चर आजही माझ्या कानात घुमते आहे. प्राचीन भारतीय संस्कृतीचे गणित-विज्ञानातील योगदान किती मोठे होते, हा नवा दृष्टिकोन तेव्हा आम्हाला अय्यंगार सरांमुळे मिळाला होता.

मूल्यशिक्षणाला फाटा दिल्यास शिक्षण ही संकल्पना पूर्ण होऊच शकत नाही. खरे तर शिक्षकांकडून मुलांपर्यंत स्वाभाविकपणे मूल्ये  झिरपली पाहिजेत. आमचे तर भाग्य की आम्हाला रेव्ह. फादर रेक्टर कलाथिल नावाचे खास शिक्षक होते. जे दर सोमवारी एक तास चक्क गोष्टी सांगायचे. गौतम बुद्ध, कॅल्क्युलस, सेंट ऑगस्टिन, म. गांधी, आईनस्टाईन, अब्राहम लिंकन अशा थोरांच्या गोष्टी ते सांगत. या व्यक्तींचे मोठेपण सांगताना माणसाने मोठे व्हायचे म्हणजे नेमके कोणते गुण अंगी बाणायचे, याची व्याख्या मनात ठसून गेली.

मी चेन्नईला एम.आय.टी. कॉलेजमध्ये एरोनॉटिकल इंजिनिअरिंग शिकत असताना आम्हाला प्रो. श्रीनिवासन प्रोजेक्ट डिझायनिंग शिकवत. अख्ख्या टीमने मिळून विशिष्ट वेळेत प्रोजेक्ट पूर्ण करण्याचे कौशल्य आम्ही शिकावे हा त्यांचा कटाक्ष असे. हा गुण आम्हाला प्रत्येकाला आयुष्यभर उपयोगी ठरला.
या सर्व शिक्षकांकडून मला मोठे संचित मिळाले. त्यांच्यामुळे जीवनाला मूल्याधार मिळाला. कल्पनाशक्ती फुलवण्याची स्फूर्ती दिली. आत्मविश्वासाचे पंख दिले आणि स्वाभिमानाने स्वतंत्र विहार करण्याची ताकद दिली.