गांधी: आदर्श आणि वास्तव!

Posted: ऑक्टोबर 4, 2009 in इतिहास, राजकारण, विचार

राजा देसाई

, सौजन्य- म  टा

अध्यात्माप्रमाणेच गांधी हा काही केवळ बुद्धीने स्वीकारण्याचा विषय नव्हे (ते तुलनेने फार सोपे आहे.) त्याचा आत्मा आचरणात आहे म्हणून दारिद्य, बेकारीपासून जागतिकीकरणापर्यंतच्या साऱ्या ज्वलंत मानवी समस्यांना थोर मंडळी जेव्हा ‘गांधी’ हे उत्तर देतात, तेव्हा गांधी आम्हाला वंदनीय असूनही आम्ही सामान्य बुचकळ्यात पडतो.
…..

जगप्रसिद्ध क्रिकेटपटूसारखी ‘सेलेब्रिटी’ एखाद्या महाराजांना साष्टांग नमस्कार घालते, तेव्हा अनुयायांचे ह्रदय आनंद-अभिमानाने स्वाभाविकपणे भरून येते. मात्र त्याने विवेक दुबळा होण्याचा धोका असतो. मंडेला-माटिर्न किंगबरोबरच ओबामा सुद्धा गांधींचा मनापासून अत्यादराने उल्लेख करतात तेव्हाही वरील दोन्ही गोष्टी घडू शकतात. गांधी त्यातून वाचतील का?

अध्यात्माप्रमाणेच गांधी हा काही केवळ बुद्धीने स्वीकारण्याचा विषय नव्हे (ते तुलनेने फार सोपेआहे.) त्याचा आत्मा आचरणात आहे म्हणून दारिद्य, बेकारीपासून जागतिकीकरणापर्यंतच्या साऱ्या ज्वलंत मानवी समस्यांना थोर मंडळी जेव्हा ‘गांधी’ हे उत्तर देतात, तेव्हा गांधी आम्हाला वंदनीय असूनही आम्ही सामान्य बुचकळ्यात पडतो. गांधींच्या आथिर्क विचाराचे प्रतीक म्हणता येणाऱ्या चरखा-खादीच्या मुळाशी मानवाच्या आध्यात्मिक-आत्मिक विकासाची दृष्टी आहे. त्यातूनच खेड्याचे छोट्या समूहांचे, स्वावलंबी, सहभागी, शरीर श्ामाधारित, कमीत कमी यंत्रांचा वापर असलेले असे अत्यंत मर्यादित गरजांचे साधे जीवन, या साऱ्या गोष्टी येतात. याच्या अगदी उलट म्हणजे सदैव अंतहीनपणे वाढत जाणारे भोग, गरजा, चैनी हा जागतिकीकरणाच्या प्रक्रियेचे नेतृत्व करणाऱ्या नवभांडवलशाहीचा व विशेषत: ‘फायनान्स कॅपिटॅलिझम’चा प्राण आहे. मानवी मनाची ठेवण त्याला अगदी पूर्णत: पोषक आहे. त्यामुळे गांधींची वरील दृष्टी बुद्ध-श्ाीकृष्णापासून ते ख्रिस्त-महंमदापर्यंत सर्व संत-महात्मे त्या त्या काळानुरूप वेगवेगळ्या परिभाषेत मानवासमोर ठेवून दमले. गांधींचे तरी भाग्य लगेचच कसे उजळणार? की भौतिक सुबत्तेच्या पुरात डुंबून मानवाला त्याचे वैय्यर्थ कळल्याशिवाय तो आत्मिक समाधानाच्या मार्गाकडे वळणार नाही ही त्याची नियती आहे? ते काही असो. गांधींची दुसरी मोलाची देणगी उरतेच.

गांधी हे विसाव्या शतकात भारतीय संस्कृतीवर उमललेले एक अतिसुंदर फूल होते. ‘अहिंसा परमो धर्मा:’ तसच ‘कर्मण्येवाधिकारस्ते’च्या भावनेने उभे आयुष्य कर्मरत राहून तशा आचरणाचे वस्तुपाठ देणारे जीवन. ‘अशी पावलं पृथ्वीतलावर खरोखरच पडली होती का, असा प्रश्ान् भावी पिढ्या आश्चर्यानं विचारतील,’ हे बर्नाड शॉचे उद्गार सार्थ करणारे जीवन. महंमदांनी सामूहिक प्रार्थनेचा उपयोग माणसाच्या आत्मिक उन्नतीसाठी व समूहभावनेच्या विकासासाठी करण्याचा फार मोठा ऐतिहासिक प्रयोग केला. रूढ धर्मांच्या सीमा ओलांडणारा असाच ऐतिहासिक प्रयोग गांधींनी सामूहिक अहिंसेच्या क्षेत्रात केला. गांधींचे मानवी संस्कृतीला हे खरे योगदान. जीवनाची बाह्यांगे अत्यंत वेगाने बदलत आहेत, सतत बदलतच राहतील. असंख्य नव्या समस्या निर्माण होत राहतील. नव्या परिस्थितीत नवनव्या कारणांनी माणसामाणसांत, समूहासमूहांत वा अन्यायाविरुद्ध संघर्ष होत राहतील, ते कोणी कायमचे थांबवू शकत नाही. अनंत जीवनाचाच तो एक भाग. प्रश्ान् आहे तो हे संघर्ष कसे सोडवायचे? त्याचे उत्तर कमालीच्या आत्मविश्वासाने गांधींनी कृतीने देऊन ठेवले आहे. कोणाही महात्म्यासारखेच त्यांच्या जीवनातील इतर अनेक गोष्टी कालबाह्य व चुकीच्याही ठरू शकतील, पण हे अहिंसात्मक सामूहिक सत्याग्रहाचे उत्तर मात्र कालातीतच ठरेल. म्हणून देशाच्या अगदी भयंकर रक्तलांछित फाळणीनेही गांधी पराभूत होत नाहीत. उलट जग २ ऑक्टोबर हा ‘जागतिक अहिंसा दिन’ ठरवते.

गांधी एक अजब रसायन होते. अखंड समाजसमपिर्त जगण्यांतूनच खऱ्या धर्म-अध्यात्माची साधना करणारे. साऱ्या धर्मांचा सारभूत संदेश आपल्या जगण्यातून मानवाला देणारे निसर्ग वा ईश्वर जणू युगायुगांतून असे एखादे व्यक्तिमत्त्व जन्माला घालतो. दुसऱ्या कोणाला त्यांच्या पट्टीने मोजण्याचा केविलवाणा प्रयत्न आपण करू नये. आपण सामान्यांनी तर अख्या जीवनात एखादे तरी पाऊल त्या दिशेने टाकण्यासाठी प्रामाणिक धडपड करणे हेही मोलाचेच ठरेल. आधुनिक काळापर्यंतच्या धर्मसंस्थापकांनी वा महात्म्यांनी (काही मर्यादेपर्यंत महंमदांचा अपवाद वगळता) जे केले नाही, ते कदाचित काळ, परिस्थिती व पिंड यांच्या मिश्ाणातून गांधींनी केले. ते म्हणजे तत्कालीन सामाजिक प्रश्ानशी निगडित कृतींतून कालातीत तत्त्वांचे रोपण करण्याचा असामान्य यज्ञ. त्या कृती न पटणाऱ्यांना ते कालातीत्व न दिसणे क्षम्यच, पण त्या स्वीकारणाऱ्यांना नाही. चरखा-खादी उत्तम, पण स्वावलंबी, श्ामकेंदित, साध्या, समूह-सहभागी जीवनाचे त्या काळातले आत्मिक श्ाेयसाचे प्रतीक म्हणून. हे भान सुटले तर प्रतिकात्मक मूतीर्तच अनंत ईश्वराला कोंडू पाहणाऱ्या धर्माचे जडत्व गांधी-विचार म्हणून उरेल. मग आठवड्यातून एकदा स्वत:च्या कारने गोशाळेला ‘व्हिजिट’ दिल्यावर वा शहरातील सुखवस्तू सुरक्षित जीवन जगताना मध्येच कधी पिकाचीच नव्हे तर वैरणीचीही भ्रांत पडलेल्या शेतकऱ्यांना गोवंश रक्षणाचे महत्त्व अगदी प्रामाणिकपणेही पटविण्यातली प्राणहीनता त्याला येईल. ‘बोले तैसा चाले’च्या नैतिकतेशिवाय चैतन्यदायी शक्ती कुठून निर्माण होणार?

या नैतिकतेचा सोत-आधार असलेल्या आत्मिक बळाचे भान नसेल तर वरील विरोधाभास आपल्याला अस्वस्थ करीत नाही. मग गांधींचे ‘ईश्वर-अल्ला तेरे नाम’ आम्हाला केवळ बौद्धिक पातळीवरही (ह्रदयात उतरून त्याचा ठाव घेणे तर सोडाच!) समजून घेण्याची फारशी जरूरीही वाटत नाही. त्या प्रार्थनांची कर्मकांडी पोपटपंची धामिर्क आगींना तोंड द्यायला आम्हाला सार्मथ्य कुठून देणार? रुढार्थाने धामिर्क नसलेला हा माणूस आपल्या प्रार्थनेत ‘ईशावास्यमिदं सर्व यत्किंच जगत्यां जगत्’ (विश्वाचा कणन्कण ईश्वराने व्यापून आहे) का म्हणतो, असे प्रश्ान् आम्हाला पडत नाहीत. मग गांधी वा आणखी कोणाचा टिळा लावून समाजसेवेसाठी आम्ही उभारलेल्या टिचभर व्यापाच्या (राजकीय पक्षांच्या दुकानदारी बाहेरील) संस्था-संघटनाही त्यांतील सत्तापदासाठी वा तथाकथित ‘गंभीर’ वैचारिक मतभेदांपोटी हां हां म्हणता फुटतात. कोणाचे बोट समाजाने धरावे?

अशा परिस्थितीत ‘न त्वहं कामये राज्यम्… कामये दु:खतप्तानां…’ची गांधींची आर्त वाणी आमच्या ह्रदयात का उमटत नाही म्हणून आमच्या जीवाची केवळ तडफड तरी होण्याचे भाग्य आम्हाला कुठून लाभणार?

Advertisements
प्रतिक्रिया
  1. ABHIJIT म्हणतो आहे:

    KHUP SUNDAR LEKHANCHE SANKALAN KELE AHE.

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s