Archive for नोव्हेंबर 20, 2009

प्रकाश बाळ, सौजन्य – लोकसत्ता

महाराष्ट्र विधानसभेत घडलेला प्रकार हा लाजिरवाणा आणि लांछनास्पद होता. कोणत्याही भाषेत शपथ घेण्याचा अधिकार आझमी यांना राज्यघटनेनं दिला आहे, हे खरे. पण चार ओळींची शपथ मराठीत घेणे २५ र्वष महाराष्ट्रात राहत असलेल्या आझमी यांना अशक्य नव्हतं. मात्र त्यांना तसं करायचं नव्हतं. हिंदीत शपथ घेणं हा केवळ बहाणा होता. खरा उद्देश होता, तो राजकीय कुरापत काढण्याचा. दुसरीकडे राज ठाकरे यांना तेच हवं होतं. आझमी जितकी कुरापत काढतील तितकं आपलं राजकारण करणं सोयीचं होईल, हे राज ठाकरे जाणतात. या दोघांचा अतिरेक हा एकमेकांना पूरक व पोषक आहे.

भाषिक संघर्षांमुळे तणाव निर्माण व्हावा आणि त्यावर आपली राजकीय पोळी भाजून घेता यावी, एवढाच या दोघांचाही उद्देश आहे. आणखी दोन वर्षांनी होणाऱ्या मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीसाठी ही राजकीय बेगमी चालू आहे. आझमी यांचा हिंदीभाषिक व हिंदी भाषा याबाबतचा कळवळा जितका मतलबी आहे, तितकाच राज ठाकरे यांचा मराठी भाषा व मराठी माणूस यांचं हित जपण्याचा दावाही पोकळ आहे.

भाषा, संस्कृती व समाजव्यवहार यांचं नातं अतूट असतं. भाषा हे संपर्क व संवादाचं माध्यम आहे. समाज-व्यवहारात ही भाषा जितकी परिणामकारकरीत्या वापरली जाईल, तेवढं तिचं महत्त्व वाढत जातं. हिंदीचंच उदाहरण घेऊया. उत्तर भारतातील राजकारणात आज हिंदी भाषेत वा तिच्या विविध प्रकारच्या बोलींत संवाद व संपर्क साधला जातो. ज्या मराठी नेत्यांना दिल्लीच्या राजकारणात जम बसवायचा आहे, त्यांना हिंदी भाषा बोलता येणं, हे अनिवार्य आहे. मग उत्तर भारतीयांना कितीही विरोध असू दे! दुसरं उदाहरण, व्यापार व उद्योग जगताचं घेता येईल. या क्षेत्रातील बहुतेक व्यवहार गुजराती भाषेत होतात. आज संगणकाच्या व व्यवस्थापन शास्त्राच्या जमान्यातही शेअर बाजार, दाणा बाजार वा अगदी उद्योगसमूहांच्या वरिष्ठ वर्तुळातही गुजराती भाषेचंच प्राबल्य आहे. असं काही स्थान मराठीला का मिळवता आलं नाही? या प्रश्नाचं उत्तर शोधायचं तर मराठी माणसाच्या मनोवृत्तीचा धांडोळा घ्यावा लागेल.

आपल्याला मराठी भाषिक महाराष्ट्र मिळाला, वेगळं राज्य झालं. मराठी लोकांच्या हाती सत्ता आली. हे मराठय़ांचं नव्हे, महाराष्ट्रीयांचं राज्य आहे अशी ग्वाही दिली गेली. आता मराठी गुणांना पुरा वाव मिळणार, मराठी समाज चहुबाजूंनी प्रगतीच्या वाटेवर घोडदौड करणार, अशी आशा निर्माण झाली. पण सुरुवातीचा हा आशेचा कालावधी फार काळ टिकलाच नाही. एका दशकाच्या आतच ही आशा संपली. मराठी माणसाचं वेगळं राज्य झालं, मराठी राज्यकर्ते आले, मराठी संस्कृती फुलण्यास पोषक वातावरण तयार झालं, पण प्रत्यक्षात मराठी माणसाची मनोभूमिका प्रगतिशील व पुढं वाटचाल करणारी बनलीच नाही. ती तशी बनवण्यात मराठी समाजातील धुरिण आणि मराठी सत्ताधारी हे दोघंही कमी पडले. ‘ठेविले अनंत तैेसेची राहावे’ याच चौकटीत मराठी माणूस अडकून पडला. वेगळ्या महाराष्ट्र राज्यात उद्यमशीलता, उपक्रमशीलता, उद्योगाची संस्कृती फोफावलीच नाही. व्यापारी वृत्ती रुजवण्याचे प्रयत्न झालेच नाहीत. आधीचे चौगुले, किर्लोस्कर, ओगले यांवरच आपण समाधान मानत राहिलो. ‘वेडात दौडले वीर मराठे सात’ हे गर्वगीत गाण्यात आपली छाती फुगून येऊ लागली. ‘महाराष्ट्र जगला, तर देश जगेल’, असं म्हणत आपण ‘महाराष्ट्र माझा’ हे गाणं म्हणत राहिलो. शिवाजी महाराजांच्या नावाचा जप करीत बसलो. पण हा जाणता राजा काळाच्या पुढं पाहत होता, म्हणून तो युगपुरुष ठरला, हे आपण साफ विसरून गेलो. मराठे अटकेपार झेंडे लावत आले, हे आपण मिश्यांवर ताव मारीत सांगत राहिलो, पण मराठे बादशहातर्फे नादिरशहाशी लढत होते, ते अटकेहून परत आले, तेथे राहून त्यांनी आपलं बस्तान  बसवलंच नाही, हे लक्षात घ्यायला आपण तयार नव्हतो.

देशातील इतर प्रांत पुढं जात होते. तेथील लोक देशभर निर्माण होणाऱ्या नवनव्या संधी शोधून आपली प्रगती करीत होते. पण आपण इतिहासात रमत होतो. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीच्या आठवणी जागवत होतो. बेळगाव महाराष्ट्रात आलं नाही, म्हणून अरण्यरुदन करीत होतो. पण म्हणून महाराष्ट्राची राजधानी असलेल्या मुंबईत आणि राज्यातही मराठी माणसाचं आर्थिक बळ कसं उभं राहील, बदलत्या काळातील नवनव्या संधी साधून त्याला कसं पुढं जाता येईल, सर्वच क्षेत्रांत तो आघाडीवर कसा राहील, याचा विचार झालाच नाही. तो राज्यकर्त्यांनी जसा केला नाही, तसा समाजानंही केला नाही. शेवटी तुम्ही किती बलिष्ठ व उपक्रमशील, त्यावरच तुम्हाला जोखलं जातं, तुमचं महत्त्व मान्य केलं जातं, तुम्हाला काही मागण्याची ताकद येते, याची जाणीव मराठी समाजानं ठेवली नाही. ‘हिमालयाच्या रक्षणासाठी सह्य़ाद्री गेला’ म्हणून आपल्याला कोण अभिमान वाटला! पण सह्य़ाद्री दिल्लीत स्वत:चं स्थान निर्माण करू शकला नाही. हिमालयाच्या सावलीतच तो कायम राहिला. एक स्वतंत्र कडा असं अस्तित्व त्याला कधीही आलं नाही.

मुंबईत साठच्या दशकात शिवसेना उदयाला आली आणि तिनं तामिळी लोकांच्या विरोधात आंदोलन हाती घेतलं. ‘बजाव पुंगी, हटाव लुंगी’ अशी घोषणा दिली गेली. पण तामिळी येत होते, ते विकासाच्या एका टप्प्यावर निर्माण केलेल्या संधीचा फायदा घेण्यासाठीच. उत्तम इंग्रजी लघुलेखन व टंकलेखन ही त्या काळाची गरज होती. ती मराठी माणसानं भागवली असती, तर तामिळी कसे काय येऊ शकले असते? एकदा ते यायला सुरुवात झाल्यावर त्यांनी आपल्या भाईबंदांना आणलं, हे खरं. पण प्रथम त्यांना संधी मराठी माणसाच्या निष्क्रियतेमुळेच मिळाली, हेही तेवढंच खरं आहे.

आता रोख उत्तर भारतीयांवर ठेवला जात आहे. पण येथे येऊन काबाडकष्ट करून पैसा मिळवण्याची संधी कोणालाही आहे. ती मराठी माणसानं का साधली नाही आणि आधीची संधी हातची का घालवली? मुंबईच्या क्रॉफर्ड मार्केटमध्ये पूर्वी फळबाजार मराठी माणसाच्या हाती होता. आज तो त्याच्या हातून गेला आहे. आता उत्तर भारतीयांच्या हाती हा व्यापार आला आहे. असं का घडलं? केवळ उत्तर भारतीयांनी घुसखोरी व दमदाटी केली म्हणून? असं व्यापार-उद्योगात होत नसतं. जो उपक्रमशील व उद्यमशील असतो, जो काळाची गरज ओळखून बदलतो, जो ग्राहकाची बदलती ‘टेस्ट’ लक्षात घेऊन आपल्या व्यापाराला व उद्योगाला नवं वळण देतो, तोच तगतो. आज मुंबईतील मासे विक्रीचा व्यवसाय उत्तर भारतीयांच्या हातात गेल्याची ओरड केली जात आहे. पण कोळी लोकांनी आपल्या पारंपरिक व्यवसायाला काळानुसार नवं वळण दिलं नाही, त्यामुळं ही परिस्थिती त्यांच्यावर ओढवली आहे. त्यात उत्तर भारतीयांचा दोष मुळीच नाही. मुंबई शहर वाढलं, तसं वस्त्या दूरवर गेल्या. तिथल्या लोकांना शहरातील बाजारात जाणं अडचणीचं ठरू लागलं. अशा वेळी उत्तर भारतीय जर मासे घेऊन त्यांच्यापर्यंत पोचले, तर हे लोक त्यांच्याकडूनच खरेदी करणार. पारंपरिक व्यवसाय टिकवण्याची जबाबदारी ग्राहकांवर नसते, व्यवसाय चालवण्याच्या दृष्टीवर ती अवलंबून असते. ही दृष्टी कोळी समाजानं दाखवली नाही, हा त्यांचा दोष आहे.

‘आमची दुसरीकडे कोठे शाखा नाही’ असं लिहून ग्राहकांचं स्वागत करण्यात आपल्याला अभिमान वाटतो. ही कूपमंडूक वृत्ती आहे. उद्योग हा सतत वाढत असायला हवा. ती वृत्ती नसल्याचं ही पाटी दर्शवत असते. पुण्याचे चितळे हे दुपारी दुकान बंद करतात आणि रात्री आठच्या ठोक्याला कामकाज थांबवतात, याचंही आपण कौतुक करतो, तेव्हा आता २४ तास खरेदीची सोय असलेले ‘मॉल्स’ येत आहेत आणि ती २१ व्या शतकातील नवी गरज आहे, हे आपण विसरत असतो. मुंबईतच नव्हे, तर राज्याच्या अनेक भागांत उडप्यांची हॉटेलं आहेत. पण मराठी माणूस ‘तांबे, वीरकर, आरोग्य भुवन’ आणि ‘शिव वडापाव’च्या पुढं मजल मारू शकला नाही. असं का घडलं? त्याचा आपण विचार करणार की, उडप्याच्या नावे बोटं मोडणार आणि दंगा करून त्यांची हॉटेलं जाळून टाकणार? आज मुंबईत व राज्याच्या बहुसंख्य भागात मोटारींच्या टायर्सचं पंक्चर काढण्याची दुकानं दाक्षिणात्यांच्या हाती आहेत. ही दुकानं २४ तास उघडी असतात. अत्यंत कमी कौशल्याचा व जास्त भांडवल न लागणारा हा व्यवसाय आहे. अशा या व्यवसायातही मराठी माणसाला पाय का रोवता आले नाहीत, याचा आपण विचार करणार की, या दाक्षिणात्यांची दुकानं जाळत बसणार? नव्या जगात नव्या संधी निर्माण होत असतात. त्या साधण्याची दृष्टी व उपक्रमशीलता हवी. अमेरिकेत गुजराती समाजातील लोकांनी घरोघरी मुलं सांभाळण्याची ‘नॅनी सव्‍‌र्हिस’ चालवली आहे. ज्यांना गरजच आहे, अशा भारतीय कुटुंबात मुलं सांभाळण्याबरोबरच गुजराती बायका व मुली घरकाम व स्वयंपाकही करतात. सकाळी सात ते संध्याकाळी सातपर्यंतच्या या कामाचे त्या पैसे घेतात. आपण अजूनही लंडनच्या वनारसे आजींच्या गोष्टी सांगण्यात रमून जात असतो. पंजाबी लोक जगभर गेले. त्यांनी तेथे व्यवसाय केले. उद्योग काढले. तेथील समाजात ते आर्थिकदृष्टय़ा प्रबळ बनले. आता त्यांची दखल तेथील राज्यकर्त्यांनाही घ्यावी लागते. दाक्षिणात्यांचंही हेच आहे. परदेशात सोडा, किती मराठी माणसं दिल्लीत वा लखनौत जाऊन उद्योग काढून तेथे आर्थिकदृष्टय़ा प्रबळ बनली?

अशी असंख्य उदाहरणं देता येतील. वस्तुस्थिती ही आहे की, मराठी समाज असा आपलं स्वत्व गमावून बसला आहे. त्यामुळं दुसऱ्याला  दोष देऊन आपलं समाधान करवून घेण्याची वृत्ती बळावली आहे. यशवंतरावांनी मंगलकलश आणला की तांब्या, हा वायफळ वाद साहित्य संमलेनात घालण्यातच आपल्याला रस आहे. आपण या कलशाचा तांब्या केला, हे लक्षात घेण्याची जरुरी आपल्याला वाटेनाशी झाली आहे. आपण मराठी भाषेचा खुळखुळा वाजवत बसलो आहोत. मराठी नाटक व चित्रपटांना प्रदर्शनाची संधीच मिळत नसल्याचं रडगाणं आपण गात असतो. पण प्रेक्षक या कलाकृती बघायला का येत नाहीत आणि ते आले, तर व्यापारी नियमांनुसार आपोआप प्रदर्शनाच्या संधी मिळतीलच, हे लक्षात घ्यायची आपली तयारी नाही. उलट भोजपुरी चित्रपटांच्या विरोधात आंदोलन करण्यावर भर दिला जात आहे. संस्कृती अशी जबरदस्तीनं लादता येत नसते. ती फुलावी लागते. त्यासाठी सजर्नशीलतेची गरज असते. आपण ती गमावून बसलेलो तर नाही ना, हा प्रश्नही कोणाला पडताना दिसत नाही. मराठीपणावरून जी पेटवापेटवी सुरू आहे, त्या वेळी मराठी विचारविश्वात सन्नाटा आहे. सगळं चिडीचूप आहे. मोठमोठय़ा बाता मारणारे साहित्यिक व कलावंत मूग गिळून बसले आहेत.

खरं तर मराठीपणावरून पेटत असलेलं आजचं हे वातावरण ही मराठी समाजाच्या ‘नवनिर्माणा’ची आणखी एक संधी आहे. राजकारणापलीकडं जाऊन, विद्वेषाच्या वृत्तीला फाटा देऊन एकत्र येऊन जर थोडं आत्मपरीक्षण केलं, काय चुकत गेलं याचा आढावा घेतला, नव्या संधींचा मागोवा घेण्याची दूरदृष्टी दाखवली, तर अशा ‘नवनिर्माणा’चा श्रीगणेशा केला जाऊ शकतो. त्याची गरजही आहे. पण राज ठाकरे यांची सेना किंवा आधीची शिवसेना असे नवनिर्माण करू शकणार नाही.
.. कारण राज ठाकरे यांना महाराष्ट्र नाही, तर स्वत:चं राजकीय ‘नवनिर्माण’ करायचं आहे.