गौतम बुद्धाचा शोध

Posted: डिसेंबर 10, 2010 in इतिहास
टॅगस्, , , ,

डॉ. यशवंत रायकर, सौजन्य – लोकप्रभा

गौतम बुद्ध हा जगातील ‘यासम हा’ असा महापुरुष. त्याचा उद्भव कोणत्या परिस्थितीत झाला, केवळ नैतिक बळावर तो विभवाला कसा पोहोचला आणि अखेर या निरीश्वरवाद्याचा झालेला देवच त्याच्या दिग्विजयाचा अ‍ॅन्टिक्लायमॅक्स कसा घडवून आणतो याचा मागोवा घेत जाणे ही जितकी विस्मयकारक तितकीच शोकात्म अनुभूती आहे.

बुद्धाला आपण ओळखतो ते त्याच्या प्रतिमा पाहून. पण इ.स.पू. सहाव्या शतकात होऊन गेलेल्या बुद्धाच्या सर्वात जुन्या मूर्ती आढळतात त्या इ.स.पू. पहिल्या शतकाअखेरच्या आहेत. कुशाणांच्या प्रभावामुळे सुरू झालेल्या गांधार शिल्पशैलीने बुद्धाच्या मूर्ती बनविण्यास सुरुवात केली. अर्थात त्या संकल्पनात्मक आहेत. बुद्ध कसा दिसत होता ते कुणालाच माहीत नाही. त्यातून बुद्ध हा कुणी देव होय अशी समजूत १८९६ पर्यंत प्रचलित होती. त्या वर्षी लुंबिनी (नेपाळ) येथे सापडलेल्या अशोक स्तंभावर तो शाक्यमुनीच्या जन्मस्थानी उभारल्याचा लेख आढळला व बुद्धाचे ऐतिहासिकत्व प्रथमच सिद्ध झाले. पुढे १९९५ साली लुम्बिनी येथील मायादेवी मंदिराच्या तळघरात बुद्धासंबंधीचे अवशेष मिळाले. बुद्धाची शिकवण मौखिक होती. त्याच्या शिष्यांमध्ये वैदिकांसारखी अचूक पठणाची परंपरा नव्हती तरी काहींनी ही शिकवण आठवणीत साठविलेली असल्यामुळेच लेखणीतून उतरली. मात्र सर्वात जुने बौद्ध वाङ्मय बुद्धानंतर जवळजवळ चारशे वर्षे उलटून गेल्यावर अक्षरबद्ध झाले. बुद्धाची सहा धार्मिक चरित्रे लिहिली गेली. पण ऐतिहासिक पुरावा म्हणून त्यांचा फारसा उपयोग होत नाही. धर्मानंद कोसंबी यांनी बुद्धचरित्रावर प्रकाश टाकणारी विखुरलेली माहिती अथक परिश्रमाने एकत्र केली. तरी बुद्धाचे ऐतिहासिक चरित्र जाणून घेणे अगत्याचे होते. बौद्ध पंडित व तटस्थ इतिहासकार यांच्या प्रयत्नामुळे ते बरेचसे सुकर झाले. त्यामुळे दंतकथांतून ऐतिहासिक महापुरुष उभा राहिला, शिवाय त्याच्यातला माणूसही भेटला.

बुद्धाच्या तारखांबद्दल एकवाक्यता नाही. तरी इ.स.पू. ५६३ ते ४८३ हा त्याचा काळ धरता येतो. महावीर जैन त्याचा ज्येष्ठ समकालीन. त्या वेळी उत्तर भारतात लहान मोठी राज्ये होती. त्यात बिहारमध्ये शाक्यांचे गणराज्य होते. ते कोसलचे मांडलिक. गणराज्याची वस्ती १,८०,०००; राजधानी कपिलवस्तू. गणप्रमुखांना महाजन म्हणत व त्यांच्या मुख्याला अध्यक्ष. शाक्यांचा अध्यक्ष शुद्धोधन. त्याच्या पुत्राचे नाव गौतम, पण त्याला सिद्धार्थ म्हणत. तो वैभवात वाढला. राजपुत्राला साजेसे शिक्षण त्याला लाभले. पण तो बनला विरागी. जरा, व्याधी, मृत्यू सर्वाना अटळ आहेत व संसारात सर्वच दु:खी आहेत हे त्याला तीव्रतेने जाणवले. त्यावर उपाय शोधण्यासाठी त्याने घर सोडले. पत्नी यशोधरा व पुत्र राहुल यांचा त्याग केला. त्या वेळी तो २९ वर्षाचा होता. डी. डी. कोसंबींच्या मते बुद्धाचे असे चुपचाप घर सोडून जाणे ही दंतकथा होय. संन्यास घेण्यासाठी पत्नीची अनुमती लागे. शिवाय राजवाडय़ाच्या सुरक्षा व्यवस्थेची नजर चुकवून राजपुत्र निसटतो हे संभव नाही. मात्र त्याने गृहत्याग केला हे खरे. सिद्धार्थाला दिसलेले दु:ख तत्कालीन परिस्थितीचे वास्तव होते. गंगेच्या खोऱ्यात प्रथमच उदयास आलेली नगरे, वस्तुविनिमय अवस्थेतून चलनव्यवस्थेत होणारे पदार्पण, नाण्यांचा वापर, जमिनीची खासगी मालकी, पगारी सैन्य वगैरेमुळे जीवनात प्रचंड उलथापालथ घडत होती. त्यात अवर्षणे व मानवी आस्थांतरणे यांची भर पडलेली होती. राज्या-राज्यांतील लढाया व यज्ञयाग यामुळे वाढलेली हिंसा, शाक्यांच्या गणराज्याला उभा राहिलेला धोका, निर्धन व धनवान अशा सर्वानाच दु:खी करणारे होते. म्हणून मानवी दु:खावर सार्वकालिक उपाय शोधून काढण्याच्या हेतूने गौतमाने सर्व पाश आपणहून तोडले.

भिक्षेवर निर्वाह करून लोकांशी संवाद साधत स्वस्थपणे खूप भ्रमण केले. निरनिराळ्या तत्त्वज्ञानांचा परिचय करून घेतला. स्वत: प्रयोग करून पाहिले. यज्ञयाग त्याने नाकारले होते. म्हणून तपश्चर्येचा मार्ग चोखाळून पाहिला. पण मनोनिग्रहातून लोककल्याण साधणार नाही हे जाणले. हटयोग केला; कायाक्लेशाने तत्त्वबोध होत नाही हे ओळखले. निरीक्षण, मनन, चिंतन यातून त्याला मार्ग काढायचा होता. पण चिंतनात व्यत्यय आणणाऱ्या मनोवृत्तींशी झगडणे किती कठीण असते हे अनुभवले. चित्तवृत्तीनिरोध करण्यासाठी तो शुद्ध हवेचे निसर्गरम्य ठिकाण निवडीत असे. एका जागी बसून व्यायाम होत नाही म्हणून तो येरझारा घालीत चिंतन करीत असे. अखेर गया येथे पिंपळाच्या झाडाखाली ध्यान करीत असताना त्याला आपला मार्ग सापडला. अनुकूल वातावरण निर्माण करण्यात पिंपळाने महत्त्वाची भूमिका बजावली म्हणूनच तो बोधिवृक्ष ठरला. एक मोठा पिंपळ २४ तासांत १२०० किलोग्रॅम प्रश्नणवायू निर्माण करतो असे आधुनिक विज्ञान सांगते.

गौतमबुद्ध काळाच्या पुढे होता तसाच काही बाबतीत काळाचे अपत्यही होता. तत्कालीन समाजाचे काही पूर्वग्रह त्याच्यात होते. संगीत, नाटक, नृत्य या कला ज्ञानमार्गातील अडथळे होत असे त्याला वाटे. नाचणे म्हणजे वेडेपणा व दात दाखवून हसणे हा पोरकटपणा होय असे तो सांगे. त्यांचे स्त्रीविषयक धोरण उदार नव्हते. स्त्रीचे रूप, गंध, ध्वनी, स्पर्श, संपर्क यांसारखे पुरुषाला दुसरे प्रलोभन नाही. म्हणून ब्रह्मचर्यपालनात स्त्री ही मोठी आडकाठी होय असे त्याचे मत होते. भिख्खुणींचा संघ स्थापण्यास मुळात त्याचा विरोध होता. पुढे तशी परवानगी दिल्यावर स्त्रियांवर पुरुषांपेक्षा खूपच जास्त बंधने त्याने घातली. भिख्खुंसाठी २२७ तर भिख्खुणींसाठी ३११ नियम होते. बुद्धाचे नियम (विनय) फार कडक होते. सर्वाना एकभुक्त राहावे लगे. नियमांचा भंग केल्यास शिक्षा कठोर असे. हा नियमांचा अतिरेकच बुद्धामागे संघाच्या पहिल्या विभाजनास कारणीभूत झाला.

बुद्धाला समाजव्यवस्थेत चातुर्वण्र्यच अभिप्रेत होते. त्याविरुद्ध त्याने आवाज उठविलेला नाही. बुद्धकालीन संघातील जातीय टक्केवारी एच. डब्ल्यू. शूमन (H. W. Schuman) यांनी दाखवून दिली आहे ती अशी : ब्राह्मण ४८.२, क्षत्रिय २८.६, वैश्य १३.५, अवर्ण ६.६ व शुद्र ३.१. यात उच्चवर्णीयांचा भरणा स्पष्ट कळून येतो. कश्यप, सारीपुत, मोग्गलीयन, भारद्वाज हे त्याचे अनुयायी विद्वान ब्राह्मण होते. त्यांच्या हेतूबद्दल संशय व्यक्त करणे बुद्धावर अन्याय करण्यासारखे ठरेल. असे ब्राह्मण व बुद्ध यांच्यातील संबंधामुळे समाजाकडून बौद्ध धर्माचा स्वीकार कडव्या संघर्षाविना झाला. बुद्धाकडे खासकरून सत्ताधारी, व्यापारी, महाजन असाच वर्ग आकृष्ट झाला होता. बुद्धाला मनुष्य स्वभावाची अचूक पारख होती. राजनीतीचे उत्तम ज्ञान होते. पात्रतेबद्दल पूर्ण खात्री पटल्याखेरीज कुणाला तो संघात प्रवेश देत नसे. हेरगिरी करायला कोणी घुसेल हे शक्य नव्हते. काही करून धर्मप्रसार करणे हा त्याचा हेतू नव्हता, हे लक्षात घ्यावे. शिवाय दीक्षा ही फक्त भिख्खू बनण्यासाठी लागे. एरवी त्याचा उपदेश घ्यायला कुणीही जाऊ शकत असे. त्यात धर्मातर होत नव्हते. दु:खी लोकांना नैतिक धैर्य व दिलासा द्यावा, सन्मार्गाला लावावे यासाठी तो झटला, धर्मप्रसारासाठी नव्हे.

धर्माच्या इतिहासात बुद्ध अद्वितीय होय. बौद्धिक व नैतिक बळावर प्रस्थापनेला त्याने एकटय़ाने आव्हान दिले. पण त्याचा उदय शून्यातून झालेला नव्हता. बौद्धिक बंडखोरीची परंपरा या मातीतच होती. प्रश्नचीन उपनिषदांतील १०० पैकी १८ ऋषी यांना या ना त्या मुद्दय़ावर बंडखोर होते. निरीश्वरवाद येथे परका नव्हता. नास्तिक चार्वाकही आपले अस्तित्व टिकवून होते. पण त्यापैकी कुणाचा खून किंवा छळ झाला नाही. कारण सहिष्णुतेची परंपरासुद्धा याच मातीचा गुण. हे वातावरण बुद्धाला पोषक ठरले. बुद्धाने नवीन काय दिले हा प्रश्न महत्त्वाचा. त्याचे नाव अहिंसेसाठी प्रसिद्ध आहे. पण त्याच्या दोनशे वर्षे आधी पाश्र्वनाथाने अहिंसा, सत्य, अस्तेय, अपरिग्रह यांची शिकवण दिली होती. (पाश्र्वनाथाच्या आधीचे र्तिथकर ऐतिहासिक व्यक्ती नव्हेत. हे जैनधर्मीयांना पटत नाही.) महावीराने त्यात ब्रह्मचर्य व तपस्या यांची भर घातली. बुद्धाने ही सहाही तत्त्वे स्वीकारली. (दुसऱ्याचे काही स्वीकारण्यात त्याने संकोच केला नाही.) पण त्यांना समाधी व प्रज्ञा यांची मौलिक जोड दिली. यज्ञयाग व पुरोहितशाही झुगारणाऱ्या बुद्धाने पुनर्जन्म व कर्म या वैदिकांच्या संकल्पना स्वीकारल्या पण आत्मा व परमात्मा मानले नाहीत. त्यामुळे आत्मा नाही तर पुनर्जन्म कशाचा असा प्रश्न उभा राहिला. पण ज्यांची उत्तरे मिळत नाहीत अशा अमूर्त प्रश्नांवर बोलण्याचे बुद्ध टाळीत असे. सैद्धान्तिक वादविवादातून लोककल्याण साधत नाही हे तो ओळखून होता. अखेर प्रज्ञेच्या धर्माचीसुद्धा श्रद्धा ही एक आधारशिला असते. बौद्धिक चर्चेत त्याला रस नव्हता. वादविवादात निपुण असलेले काशीचे पंडित त्याच्या विरोधात होते. म्हणून सारनाथच्या जवळ असूनही काशीस जाणे त्याने टाळले.

भिख्खुसंघ स्थापणे हे बुद्धाचे खास योगदान. अशी संस्था वैदिकांमध्ये नव्हती. संघाने धर्माचे नेतृत्व केले, विद्वान धर्मप्रचारक निर्माण केले. चातुर्वण्र्य बुद्धाने स्वीकारले तरी ते त्याच्या धर्माला अटळ नव्हते. म्हणून वेगवेगळ्या स्वरूपात का होईना, बौद्ध धर्म विदेशात पसरला. स्वत:ला विश्वधर्म म्हणविणारा हिंदू धर्म याबाबतीत तोकडा पडला. त्याच्या छत्राखाली आलेल्या समाजांना जातीच्या उतरंडीत कोठेतरी स्थान ग्रहण करणे भाग होते. बुद्ध बराच व्यवहारी होता. त्याची अहिंसा जैनांप्रमाणे अतिरेकी नव्हती. प्रश्नणिमात्रांबद्दल करुणा म्हणजे अहिंसा ही सकारात्मक व्याख्या त्याने दिली. काही बाबतीत मांसाहार मान्य केला. अहिंसेचा पुरस्कार करून त्याने काळाची एक गरज पूर्ण केली. राजसत्तेला नवे परिमाण प्रश्नप्त करून दिले. वैदिकांवरही त्याचा परिणाम झाला. यज्ञातील बळी प्रतीकात्मक बनले. मांसाहारी समाजांनी शाकाहाराचे पावित्र्य मानले. बऱ्याच ब्राह्मण जातींनी शाकाहार स्वीकारला. स्त्रीविषयक धोरणातही त्याने तडजोड स्वीकारली. त्याची सावत्र माता गौतमी हिने संन्यास घेण्याची इच्छा प्रकट केली तेव्हा शिष्य आनंद याने तिची बाजू घेतली. ‘‘स्त्रियांना ज्ञानप्रश्नप्ती कधीच होणार नाही काय?’’ असा बिनतोड सवाल केला. त्यावर बुद्ध नमला. स्त्रीला अशी अनुमती देणारा इतिहासातील तो पहिला पुरुष ठरला.

स्वत: राज्यत्याग केलेल्या बुद्धाला राजकारणाबद्दल तुच्छता नव्हती. मानवी जीवनात राजसत्तेला असलेले स्थान तो ओळखून होता. विश्वशांती कशी नांदेल ही त्याची चिंता होती. छोटय़ा राज्यातील लढाया थांबविण्यासाठी तत्कालीन उपाय म्हणून त्याने साम्राज्याला पाठिंबा दिला. याचे काही दूरगामी परिणाम झाले हा भाग वेगळा. कालांतराने भिख्खुसंघ व सम्राट परस्परांना पूरक बनले. संघाकडे संपत्ती आली व अध:पात सुरू झाला. राजसत्ता, अर्थसत्ता व धर्मसत्ता यांचे साटेलोटे अखेर अटळ असते.

बुद्धाचा धर्म जनसामान्यांना पेलणारा नव्हता हे तितकेच खरे. लालसा हे मानवी दु:खाचे मूळ असल्याची जाणीव संवेदनाशील सुजाण मनात निर्माण होते ही सुस्थिती उपभोगल्यानंतर अशी माणसे साध्या राहणीकडे वळतात. पण ज्याला प्यायला पाणी नाही त्याला तृष्णा हे दु:खाचे मूळ नसून पाण्याचा अभाव हे असते. त्याला पाणीच हवे, अध्यात्म नको. म्हणून बुद्धाकडे आकृष्ट झालेल्यांमध्ये व्यापारी, राजेरजवाडे, अभिजन अशा वर्गाचाच भरणा होता. गांजलेले लोक अदृश्य शक्तींची आराधना करीत त्यांच्या कृपेच्या आशेवर जगतात त्यांना प्रज्ञेचा धर्म उपयोगी नसतो.

बुद्धाने स्वत:ला देव, प्रेषित किंवा अवतार घोषित केले नाही यांसारखे आणखी मोठेपण ते काय असणार? ‘मला गवसलेले सत्य सांगतो, तपासून पाहा, पटले तरच स्वीकारा’ असेच तो सांगे. भ्रम, पलायन, दांभिकपणा, फलज्योतिष यांना त्याने थारा दिला नाही. त्याची करुणा अपार होती म्हणून तो समाजविन्मुख झाला नाही. सर्वत्र पसरलेले दु:ख त्याने आतून अनुभवले होते. ‘मी’ काबूत आणला की मुक्ती साधता येते सांगणाऱ्यांचा ‘मी’ अधिक दृढ झालेला असतो हे त्याने निरखले होते. वैदिक विद्वान ज्यातून बाहेर पडण्याचा मार्ग नाही अशा त्रविद्यकांतारात भटकत असल्याचे ओळखले होते. म्हणून माणसाच्या प्रज्ञेतून निर्माण झालेला जगातील एकमेव धर्म त्याचे हातून स्थापन झाला. अध्ययन, चिंतन, सत्कर्म, दया, क्षमा यांच्या जोरावर माणूस उच्चकोटीला पोहोचू शकतो हे त्याने दाखवून दिले. ज्यातून काही निष्पन्न होत नाही अशा चर्चेत आपण वेळ दवडतो तेव्हा बुद्धाची आठवण करावी. कटुतेची शिकार न होता, तणावमुक्त मनाने बुद्धीचा वापर करून जगाल तरच तगाल हा त्याचा सार्वकालिक संदेश आहे.

असा हा महामानव त्याच्या अनुयायांना पचणे शक्य नव्हते. बुद्धामागे बौद्ध धर्म फोफावला पण तो बुद्धाला अभिप्रेत असलेला, प्रज्ञेचा निरीश्वरवादी धर्म नव्हता. बुद्धाने कुणाला आपला उत्तराधिकारी नेमले नाही. धर्माचे नेतृत्व त्याने भिख्खुसंघाकडे सोपविले. त्यामुळे त्याची जागा घेणारा कुणी राहिला नाही. शिवाय निर्वाणानंतर शून्यात विलीन झालेला बुद्ध इहलोकातील सुख-दु:खाचे नियंत्रण कसे करणार असा प्रश्न पडला. अनुयायांमध्ये पोरकेपणाची भावना निर्माण झाली. बुद्धाचा धर्मसुद्धा समजायला सोपा असला तरी आचरणाला अत्यंत कठीण. अशा परिस्थितीत धर्म वाचवायचा तर बौद्ध नेतृत्वाला काही उपाय करणे भाग होते. धार्मिक मनाला देवशास्त्र (theology) व दिव्यकथा (mythology) हे मोठे आधार असतात. याबाबतीत हिंदूधर्म अत्यंत समृद्ध. तेथे दुष्टांचा नाश व सुष्टांचे रक्षण करण्यासाठी परमेश्वर अवतार घेतो. लोकांना तो मोठा भावनात्मक आधार असतो. सगुण-साकार रूपात त्याची उपासना करून लोक भवसागर पार करतात. बौद्ध नेतृत्वाने यातून धडा घेतला.

बुद्धानंतर शतक उलटल्यावर त्याच्या धर्मात पंथ व उपपंथ पडण्यास सुरुवात झाली होती आणि उत्तरोत्तर त्यांची संख्या वाढतच गेली. परिणामी बौद्ध धर्माचा इतिहास अत्यंत गुंतागुंतीचा व किचकट बनला. त्यातील महायान पंथाने मूर्तिपूजा, उपासना, कर्मकाण्ड यांचा उघड स्वीकार केला. शिवाय गोपनीय पवित्र ज्ञानाला (Esoteric knowledge) अफाट महत्त्व दिले. असे ज्ञान जे विशिष्ट सिद्ध किंवा प्रबुद्ध व्यक्तीकडेच असते व तिने दिल्यासच दुसऱ्याला प्रश्नप्त होते. अशा रहस्यमय गूढत्वावरील विश्वास धर्मगुरूंचे महत्त्व वाढविण्यास उपयुक्त ठरला. अन्य उणिवा भरून काढण्यासाठी महायानींनी दोन नव्या संकल्पना शोधल्या व त्या बौद्ध परंपरेत बसविल्या. एक, बोधिसत्व व दुसरी बुद्धाचे अवतार. हा बोधिसत्व म्हणजे बुद्धत्व प्रश्नप्त होण्याआधीची पायरी पण जातक कथांमधील पूर्वजन्मीचा बुद्ध नव्हे. लोकांचे दु:खनिवारण करणे हे स्वत:च्या आध्यात्मिक उन्नतीपेक्षा अधिक महत्त्वाचे वाटल्यामुळे तो बुद्धपद आपणहून नकारतो. संकटसमयी धावा करताच धावून येतो व भक्ताला वाचवितो. असे बोधिसत्व पाच असले तरी त्यातला व्यापारी व प्रवाशांचा देव अवलोकितेश्वर पद्मपाणी अत्यंत लोकप्रिय होऊन चीन, जपानपर्यंत जाऊन पोहोचला. मूर्ती व चित्रे यात विविध आविष्कार धारण करून अजरामर झाला. (पुढे भारतातून त्याला नामशेष केला तो गणपतीने.)

विष्णूचे चोवीस अवतारसुद्धा बौद्ध नेतृत्वापुढे एक आव्हान होते. मुळात २४ या आकडय़ाला पावित्र्य आणले ते जैनांनी, जैनांचे र्तीथकर २४, म्हणून विष्णूचे अवतारही १० वरून २४ वर नेण्यात आले. त्याच धर्तीवर पूर्वी होऊन गेलेल्या बुद्धांची नावासकट यादी तयार झाली. गौतमबुद्ध २५ वा. प्रत्येक बुद्धाने स्वत:ला ज्ञानप्रश्नप्ती होताच आपले आधीचे बोधिसत्वत्व नियोजित आगामी बुद्धाकडे परावर्तित केले. या परंपरेनुसार २६ वा आगामी बुद्ध मैत्रेय होय. जेथे एका ओळीत आठ बुद्ध मूर्ती कोरलेल्या असतात तेथे ७ वा गौतमबुद्ध व ८ वा मैत्रेय असतो. मैत्रेय सध्या बोधिसत्व आहे. तो तुशित नामक स्वर्गात राहतो व तेथून इहलोकावर कृपादृष्टी ठेवून असतो. बौद्ध धर्माची घडी पूर्णपणे विस्कटली की ती पुन्हा बसविण्यासाठी तो जन्म घेईल. मात्र हे गौतमबुद्धाच्या निर्वाणानंतर ५००० वर्षानी घडेल. गौतमबुद्ध रामासारखा कर्तव्यकठोर तर मैत्रेय श्रीकृष्णासारखा सखा, मदतीला तात्काळ धाऊन येणारा. श्रीकृष्णाची लोकप्रियता बौद्धांना नडत होती असे स्पष्ट दिसते. कारण बौद्धांना राम आदरणीय आहे पण घटजातकात श्रीकृष्णाची प्रतिमा डागाळण्याचा प्रयत्न दिसून येतो. तो ईक्ष्वाकूचा दासीपुत्र असून पिशाच्चासारखा कुरूप असल्याचे म्हटले आहे. या उलट मैत्रेय अत्यंत देखणा व तेजस्वी आहे. शिवाय तो सर्वाशी मैत्री करतो म्हणून मैत्रेय. हीनयान व महायान अशा दोन्ही पंथांना तो मान्य आहे. पाली भाषेतील मेट्टेय व चीनमधला मिलो फू. ह्य़ूएन्त्संग मैत्रेयाचा उपासक होता. मृत्युशय्येवर त्याने मैत्रेयाचीच प्रश्नर्थना केली होती. पण मैत्रेयाचे मूर्तिविज्ञान विकसले नाही. भारतात बौद्ध धर्माच्या ऱ्हासाबरोबर मैत्रेय विस्मृतीत केला.

गौतमबुद्धाच्या पराभवाच्या कहाणीला एक अनपेक्षित फाटा फुटला व इतिहासजमा झाला त्याचीही दखल येथे घेतली पाहिजे. १८७५ साली अमेरिकेत थिऑसॉफिकल सोसायटी या विश्वव्यापी संघटनेची स्थापना झाली. मानवजातीच्या आध्यात्मिक उद्धारासाठी देवाचे तत्त्वज्ञान शोधणाऱ्या या मंडळींना, प्रश्नचीन भारत हे मोठे आकर्षण ठरले. संस्थेचे संस्थापक कर्नल ऑलकॉट व मॅडॅम ब्लॅव्हॅट्स्की १८७९ मध्ये भारतात आले. अद्यार येथे त्यांनी आपले मुख्य ठाणे वसविले. गूढविद्या, अतिंद्रिय शक्ती,esoteric knowledge यावर त्यांचा पूर्ण विश्वास होता. त्यात योगविद्या शिकलेल्या मॅडमना अंतज्र्ञानामुळे बुद्धाचे २४ पूर्वजन्म दिसले. शिवाय २६ वा अवतारही गवसला. निर्वाणानंतर साधारण ५० वर्षानी बुद्धाने २६ वा जन्म घेतला तो आद्य शंकराचार्याच्या रूपात असा सिद्धांत बाईंनी मांडला. आत्मा व ब्रह्म वेगळे नव्हेतच असे आचार्याचे सांगणे म्हणजे बुद्धाचेच कार्य पुढे चालू ठेवणे होय असे मॅडमना वाटले. त्या १८९१ साली वारल्या पण त्यांच्या अभ्यासू अनुयायांनी या सिद्धांताचा पाठपुरावा चालू ठेवला. त्यात येणाऱ्या अडचणी म्हणजे शंकराचार्याचा ८ वे, ९ वे शतक हा काळ व वैदिक धर्माची घडी बसविण्याचे बौद्धविरोधी कार्य. त्यातून या थिऑसॉफिस्टांनी मार्ग काढला. बुद्धाचा अवतार असलेले ओरिजनल शंकराचार्य वेगळे व नंतरचे अभिनव शंकराचार्य वेगळे. अर्थात यातून काही निष्पन्न झाले नाही तरी ही कथा येथे संपली नाही.

१९०७ साली थिऑसॉफिकल सोसायटीचे अध्यक्ष कर्नल ऑलकॉट वारले व त्यांच्या जागी अ‍ॅनी बेझंटबाई आल्या, ज्या आधीच भारतात स्थायिक झालेल्या होत्या. त्यांनी लगेच कृष्णा नामक साधारण १२ वर्षाच्या मुलाला दत्तक घेऊन भावी जगद्गुरू म्हणून घडविण्याचा घाट घातला. त्या बाबतीत झालेले वाद येथे प्रस्तुत नाहीत. पण या कथेचा अ‍ॅन्टीक्लायमॅक्स म्हणजे १९२९ साली जे. कृष्णमूर्ती यांनी आपण मैत्रेय नाही असे घोषित करून त्यासाठी उभारलेली संघटना विसर्जित केली. मैत्रेय हा शब्द कृष्णमूर्ती, यांनी स्वत: वापरला आहे म्हणून ही घटना बुद्धाच्या कथेचा एक भाग ठरते. मात्र यातून जगाला जे. कृष्णमूर्तीसारखा विचारवंत लाभला हेही मान्य केले पाहिजे.

बुद्धाच्या या शोधयात्रेतून हेच निष्पन्न होते की, प्रज्ञेवर आधारलेला अन् सदाचाराला प्रश्नधान्य देणारा निरीश्वरवादी धर्म मानवजातीला पेलत नाही. म्हणून भगवान बुद्धाच्या यशातच गौतमबुद्ध नामक महामानवाचा शोकात्म पराभव प्रतीत होतो.

Advertisements
प्रतिक्रिया
  1. milind म्हणतो आहे:

    i like this blog

    • Takshasheela Yadav म्हणतो आहे:

      Buddhan vishai tumha abhyas khup kami aahe

      tyani gruhatyag ka kelete dr. babasahebani lihilely Buddha ani Tyancha Dhhama yamadhun vachun kadha

      ani je khare aahe te kahrech liha ugachach kahi pan lihu naka!

      • ashwin म्हणतो आहे:

        mi tar agadi sahamat ahe tumachya uattarashi karan yani buddha and his dhamma vachlela nasav………

      • anuradha l.sangde म्हणतो आहे:

        yashvant raikar sir; tumcha lekh vachun aadhi mazya dolyat paani aale…rhadayala kunitari jakhami kele ashich fakta janiv jhali ya Lekhatun.. buddhadevanna chaturnayavastha kadhich manya navhati.. buddhadev he dnyaanacha ani premacha mahasagar hota.. chhotya chhotya dabkya madhe pohun mi, tumhi, aapan, tyancha rhadayaparyant pohchu shaknar nahi.. dnanachya margat adathale aananarya gostincha tar tyanni swatach tyaag kela, patni yashodhare cha ani rahul cha, mag sangit, naatya, nruttya hya tar nirjivi goshti aahet… yashodharene gruh tyagachi parvangi dilyavar tichavishayi tyanni uddgar kadhhale ki, “tuzysarkhi mahan vichari bharya mala labhali.” yavarun tyanch striya vishayi drushtikon disun yeto… sir tumchya lekhatun mala ase vatate ki tumhi buddhadeva vishayi fakta mahiti ch jama karatay tyache aacharan kara, mag buddha samajel….karan buddhaani stri-purush ani sarvanach upadesh kela….. “SWAYAM PRAKASHIT VHA.”

  2. Sushant Madhukar Sawant म्हणतो आहे:

    Your Information of Gautam Budhha is very important for me. I hope to you can developement in future of my life.

  3. Gitesh Yadav म्हणतो आहे:

    Thanks for the this information.

  4. abhi म्हणतो आहे:

    it is very unfortunate to on part of mr.raykar that .,,,he is spending his time to battle against buddhism….probably he is from the so called pro hindu intellectual stream( rather bramhan) which any way want tocriticise every one who was against CHATURVARNYA … & want to establish supramasy of vedics…… i have read other articles of raykar too……. but mr.raykar please we here by accept ur challenge of intellectual terrorism……. see u very soon….

  5. Abhishek म्हणतो आहे:

    I liked you article, very well thought and explained and I agree with most of it
    except couple of points.

    The point about oxygen is weak

    1) Less oxygen will lower brains functionality but breathing air having more oxygen will not make your brain/body work faster/better.
    Refer wikipedia
    http://en.wikipedia.org/wiki/Oxygen
    Section Life support and recreational use

    2) I don’t think in Buddha’s time getting pure, rich air was a problem neither there was lack of trees/pollution.

    3) Buddha most likely did his meditation in woods/forests rather than cities, so not much to talk about oxygen there.

    I agree, he did not protest the four Varna(Social order) in Hinduism but not encouraging in Buddhism added a great benefit.

  6. Bhalchandra म्हणतो आहे:

    it is very unfortunate to on part of mr.raykar that .,,,he is spending his time to battle against buddhism….probably he is from the so called pro hindu intellectual stream( rather bramhan) which any way want tocriticise every one who was against CHATURVARNYA … & want to establish supramasy of vedics…… i have read other articles of raykar too……. but mr.raykar please we here by accept ur challenge of intellectual terrorism……. see u very soon….

    प्रत्युत्तर

  7. Bhalchandra म्हणतो आहे:

    Thanks for the this information.

  8. shinde sidharth baburao म्हणतो आहे:

    this a very good article

  9. govind kamble म्हणतो आहे:

    gouttam buddhas prasent cast

  10. nilesh wankhade म्हणतो आहे:

    Sir,
    your study is very deep and very good thans for write.

  11. Takshasheela Yadav म्हणतो आहे:

    Sorry डॉ. यशवंत रायकर sir
    pan mala jithie chukiche vatate tithe me bolun dhakhavate mala tumcha lekh todha chukicha vatat aahe please tymadh todhya sudharna kara aani mag to prsidha kara karan kunala chukichi mahit devu nay ase mala vatate je khare aahe te lokanparyant phochvayce kaam kara plese sir,

    • Sushim Kamble (Commercial Artist) Mumbai म्हणतो आहे:

      You are Right Mr. Takshasheela Ji…..
      मी या लेखातल्या चुका खाली पोस्त केल्या आहेत…वरील विषयांवरील तथागत बुद्धांचे काय विचार होते हे मी खालील लेखात पोस्त केले आहे….
      कृपया वाचावे…आणि अभिप्राय नोंदवावा…
      धन्यवाद…

  12. Abhijit Ganesh म्हणतो आहे:

    sir lekh changla aahe pan kahi kamtara vatate.Buddhala Chaturvanya Vyavsth kadhich manya navhati.Jar Buddhala Chaturvana vyavstha manya asti tar Buddha Dhammat B.R.Ambedkar yanna diksha ghenyache karanach urat nahi.tya nantar buddane gahr ka sodle yacha khulasa aapan kelela nahi.Buddha avtarachya Babtit Buddhcha avtar 27 va sangitala gelay.buddhane mas khanyas kadhihi sammti dileli nahi.tar tya sathi niyam aahet.ani niyam bhikshunsathi aahet.anuyayansathi te Tatv ahet.hya sarkhe kahi mahatvache points tumchya lekhat dakhvnyat aalele nahi.aani krupa karun buddha baddal boltanna jara barkaine abyasachi ajun garaj aahe.chukicha prachar honar nahi ya kade aapan laksh dyave hi vinanti.

  13. Shilpa Lekurwale म्हणतो आहे:

    ‘बुद्ध’ , ‘धम्म’ या सारख्या विषयांवर चर्चा करताना फार काळजी बाळगावी हेच योग्य. अतिशय संवेदनशील विषय असल्यामुळे कुणाच्याही भावना दुखावल्या जाऊ शकतात. श्री. रायकर यांनी आपलं मत अगदी प्रामाणिक पणे मांडलं जरी असलं तरी शेवटी यातून काहीच निष्पन्न होत नाही. प्रत्येक कथेला तात्पर्य असावं नाहीतर ती कथा केवळ मनोरंजन करण्यासाठी सांगावी, म्हणजेच या कानानी ऐकावी आणि त्या कानाने सोडून द्यावी. श्री रायकरांनी theosophical soc. च्या चुका दाखवल्या, बुद्धाच्या विचारांमध्ये ही कशा त्रुटी होत्या हे ही सांगितले. अखेरीस हे नमूद केलं नाही की वाचकांनी मग करावं तरी काय. मला वाटतं २५०० वर्षांपूर्वी घडलेली ही गोष्ट , त्याबद्दल इतकी चर्चा करत बसण्यापेक्षा त्यातला जे काही चांगला आहे ते घ्यावा आणि जे योग्य नाही वाटत ते घेवू नये. मी जे करतो तेच इतरांनी ही करावं हा आग्रह ठेवू नये. ह्या आग्रही वृत्तीमुळेच आज इस्लाम बदनाम झाला आहे. तसंही बुद्धच काय पण महावीर जैन, गुरु नानक, येशू ख्रिस्त व अन्य कोणी संतांनी , सनातन धर्मात जे आधीच सांगितलं आहे तेच तत्कालीन समाजाची मानसिकता ओळखून त्यांना समजेल आणि पटेल अशा भाषेत सांगितलं. हेतू हाच होता की वेदां मध्ये जे क्लिष्ट ज्ञान होते आत्मसाक्षात्कारा बद्दल तेच सोपे करून सांगितले. राहिला मुद्दा अहिंसेचा. एकदा का सर्वांविषयी मनात प्रेम जागृत झाला की आपोआप माणसात अहिंसा जागृत होते. आपला लाडका पाळीव कुत्रा त्याला आपण इजा करतो का ? पण रस्त्यावरचा भटका कुत्रा त्याला दगड मारतोच न? का कारण पाळीव कुत्र्याबद्दल मनात प्रेम आहे तर भटक्या कुत्र्या बद्दल नाही. जर दोन्ही कुत्रे , कुत्रेच आहेत दोन्ही ही त्या एकाच परमेश्वराची निर्मिती आहे मग आपण का हा भेदभाव करतो ? याचा उत्तर प्रेमाचा अभाव. हाच आहे. मनात सर्वां साठी प्रेम असू द्या. बस.!

  14. Amrish म्हणतो आहे:

    ‘Jyala fulwata yet nahi tyane nidan kujvinyache tari paap karu naye’ asa ek suvichar aahe.
    ya pramane kontihi mahiti detana sawadhanta balgavi. kahi mahiti mala chukichi vatate ti thdi durust karavi.
    Thank you.

  15. Sushim Kamble (Commercial Artist) Mumbai म्हणतो आहे:

    आपला लेख वाचला पण….,
    आपण लिहिण्यासाठी घेतलेल्या विषयातील बरेचसे संदर्भ चुकीचे आहेत…..आपण आपल्या लेखात म्हटले आहे कि : –

    “राजपुत्राला साजेसे शिक्षण त्याला लाभले. पण तो बनला विरागी. जरा, व्याधी, मृत्यू सर्वाना अटळ आहेत व संसारात सर्वच दु:खी आहेत हे त्याला तीव्रतेने जाणवले. त्यावर उपाय शोधण्यासाठी त्याने घर सोडले. पत्नी यशोधरा व पुत्र राहुल यांचा त्याग केला. त्या वेळी तो २९ वर्षाचा होता. सिद्धार्थाला दिसलेले दु:ख तत्कालीन परिस्थितीचे वास्तव होते. गंगेच्या खोऱ्यात प्रथमच उदयास आलेली नगरे, वस्तुविनिमय अवस्थेतून चलनव्यवस्थेत होणारे पदार्पण, नाण्यांचा वापर, जमिनीची खासगी मालकी, पगारी सैन्य वगैरेमुळे जीवनात प्रचंड उलथापालथ घडत होती. त्यात अवर्षणे व मानवी आस्थांतरणे यांची भर पडलेली होती. राज्या-राज्यांतील लढाया व यज्ञयाग यामुळे वाढलेली हिंसा, शाक्यांच्या गणराज्याला उभा राहिलेला धोका, निर्धन व धनवान अशा सर्वानाच दु:खी करणारे होते. म्हणून मानवी दु:खावर
    सार्वकालिक उपाय शोधून काढण्याच्या हेतूने गौतमाने सर्व पाश आपणहून तोडले”

    तथागत गौतम बुद्धांचे गृह त्यागाचे कारण आपण खूप चुकीचे लिहिले आहे…या विषया बद्दल मी सविस्तर माहिती देत आहे…कृपया आपण ती वाचावी…
    :: 14. Conflict with the Sangh ::

    1. Eight years had passed by since Siddharth was made a member of the Sakya Sangh.
    2. He was a very devoted and steadfast member of the Sangh. He took the same interest in the affairs of the Sangh as he did in his own. His conduct as a member of the Sangh was exemplary and he had endeared himself to all.
    3. In the eighth year of his membership, an event occurred which resulted in a tragedy for the family of Suddhodana and a crisis in the life of Siddharth.
    4. This is the origin of the tragedy.
    5. Bordering on the State of the Sakyas was the State of the Koliyas. The two kingdoms were divided by the river Rohini.
    6. The waters of the Rohini were used by both the Sakyas and the Koliyas for irrigating their fields. Every season there used to be disputes between them as to who should take the water of the Rohini first and how much. These disputes resulted in quarrels and sometimes in affrays.
    7. In the year when Siddharth was twenty-eight, there was a major clash over the waters between the servants of the Sakyas and the servants of the Koliyas, Both sides suffered injuries.
    8. Coming to know of this, the Sakyas and the Koliyas felt that the issue must be settled once for all by war.
    9. The Senapati of the Sakyas, therefore, called a session of the Sakya Sangh to consider the question of declaring war on the Koliyas.
    10. Addressing the members of the Sangh, the Senapati said : ” Our people have been attacked by the Koliyas and they had to retreat. Such acts of aggression by the Koliyas have taken place more than once. We have tolerated them so far. But this cannot go on. It must be stopped and the only way to stop it is to declare war against the Koliyas. I propose that the Sangh do declare war on the Koliyas. Those who wish to oppose may speak.”
    11. Siddharth Gautama rose in his seat and said : ” I oppose this resolution. War does not solve any question. Waging war will not serve our purpose. It will sow the seeds of another war. The slayer gets a slayer in his turn ; the conqueror gets one who conquers him ; a man who despoils is despoiled in his turn.”
    12. Siddharth Gautama continued: ” I feel that the Sangh should not be in hase to declare war on the Koliyas: Careful investigation should be made to
    ascertain who is the guilty party. I hear that our men have also been aggressors. If this be true, then it is obvious that we too are not free from blame.”
    13. The Senapati replied : ” Yes, our men were the aggressors. But it must not be forgotten that it was our turn to take the water first.”
    14. Siddharth Gautama said: ” This shows that we are not completely free from blame. I therefore propose that we elect two men from us and the Koliyas should be asked to elect two from them and the four should elect a fifth person and these should settle the dispute.”
    15. The amendment moved by Siddharth Gautama was duly seconded. But the Senapati opposed the amendment, saying : ” I am sure that this menace of the Koliyas will not end unless they are severely punished.”
    16. The resolution and the amendment had therefore to be put to vote. The amendment moved by Siddharth Gautama was put first. It was declared lost by an overwhelming majority.
    17. The Senapati next put his own resolution to vote. Siddharth Gautama again stood up to oppose it. ” I beg the Sangh,” he said, ” not to accept the resolution. The Sakyas and the Koliyas are close relations. It is unwise that they should destroy each other.”
    18. The Senapati encountered the plea urged by Siddharth Gautama. He stressed that in war the Kshatriyas cannot make a distinction between relations and strangers. They must fight even against brothers for the sake of their kingdom.
    19. Performing sacrifices is the duty of the Brahmins, fighting is the duty of the Kshatriyas, trading is the duty of the Vaishas and service is the duty of the Shudras. There is merit in each class forming its duty. Such is the injunction of our Shasras.
    20. Siddharth replied : ” Dharma, as I understand it, consists in recognising that enmity does not disappear by enmity. It can be conquered by love only.”
    21. The Senapati, getting impatient, said : “It is unnecessary to enter upon this philosophical disquisition. The point is that Siddharth is opposed to my resolution. Let us ascertain what the Sangh has to say about it by putting it to vote.”
    22. Accordingly the Senapati put his resolution to vote. It was declared carried by an overwhelming majority.

    :: 15. Offer of Exile ::

    1. Next day the Senapati called another meeting of the Sakya Sangh to have his plan of mobilisation considered by the Sangh.
    2. When the Sangh met, he proposed that he be permitted to proclaim an order calling to arms for the war against the Koliyas every Sakya between the ages of 20 and 50.
    3. The meeting was attended by both sides— those who at the previous meeting of the Sangh had voted in favour of a declaration of war as well as those who had voted against it.
    4. For those who had voted in favour there was no difficulty in accepting the proposal of the Senapati. It was a natural consequence of their earlier decision.
    5. But the minority who had voted against it had a problem to face. Their problem was—to submit or not to submit to the decision of the majority.
    6. The minority was determined not to submit to the majority. That is the reason why they had decided to be present at the meeting. Unfortunately, none of them had the courage to say so openly. Perhaps they knew the consequences of opposing the majority.
    7. Seeing that his supporters were silent, Siddharth stood up, and addressing the Sangh, said: ” Friends ! You may do what you like. You have a majority on your side, but I am sorry to say I shall oppose your decision in favour of mobilisation. I shall not join your army and I shall not take part in the war.”
    8. The Senapati, replying to Siddharth Gautama, said : ” Do remember the vows you had taken when you were admitted to the membership of the Sangh. If you break any of them you will expose yourself to public shame.”
    9. Siddharth replied: ” Yes, I have pledged myself to safeguard the best interests of the Sakyas by my body, mind and money. But I do not think that this war is in the best interests of the Sakyas. What is public shame to me before the best interests of the Sakyas ? ”
    10. Siddharth proceeded to caution the Sangh by reminding it of how the Sakyas have become the vassals of the King of Kosala by reason of their quarrels with the Koliyas. “It is not difficult to imagine,” he said, ” that this war will give him a greater handle to further reduce the freedom of the Sakyas.”
    11. The Senapati grew angry and addressing Siddharth, said : ” Your eloquence will not help you. You must obey the majority decision of the Sangh. You are perhaps counting upon the fact that the Sangh has no power to order an offender to be hanged or to exile him without the sanction of the king of the Kosalas and that the king of the Kosalas will not give permission if either of the two sentences was passed against you by the Sangh.”
    12. ” But remember the Sangh has other ways of punishing you. The Sangh can declare a social boycott against your family and the Sangh can confiscate your family lands. For this the Sangh does not have to obtain the permission of the king of the Kosalas.”
    13. Siddharth realised the consequences that would follow if he continued his opposition to the Sangh in its plan of war against the Koliyas. He had three alternatives to consider—to join the forces and participate in the war ; to consent to being hanged or exiled ; and to allow the members of his family to be condemned to a social boycott and confiscation of property.
    14. He was firm in not accepting the first. As to the third he felt it was unthinkable. Under the circumstances he felt that the second alternative was the best.
    15. Accordingly, Siddharth spoke to the Sangh. ” Please do not punish my family. Do not put them in distress by subjecting them to a social boycott. Do not make them destitute by confiscating their land which is their only means of livelihood. They are innocent. I am the guilty person. Let me alone suffer for my wrong. Sentence me to death or exile, whichever you like. I will willingly accept it and I promise I shall not appeal to the king of the Kosalas.'”

    :: 16. Parivraja—the Way Out ::

    1. The Senapati said : ” It is difficult to accept your suggestion. For even if you voluntarily agreed to undergo the sentence of death or exile, the matter is sure to become known to the king of the Kosalas and he is sure to conclude that it is the Sangh which has inflicted this punishment and take action against the Sangh.”
    2. ” If this is the difficulty I can easily suggest a way out,” said Siddharth Gautama. ” I can become a Parivrajaka and leave this country. It is a kind of an exile.”
    3. The Senapati thought this was a good solution. But he had still some doubt about Siddharth being able to give effect to it.
    4. So the Senapati asked Siddharth : ” How can you become a Parivrajaka unless you obtain the consent of your parents and your wife ? ”
    5. Siddharth assured him that he would do his best to obtain their permission. ” I promise,” he said, ” to leave this country immediately whether I obtain their consent or not.”
    6. The Sangh felt that the proposal made by Siddharth was the best way out and they agreed to it.
    7. After finishing the business before the meeting, the Sangh was about to rise when a young Sakya got up in his place and said : ” Give me a hearing, I have something important to say.”
    8. Being granted permission to speak, he said : ” I have no doubt that Siddharth Gautama will keep his promise and leave the country immediately. There is, however, one question over which I do not feel very happy.
    9. “Now that Siddharth will soon be out of sight, does the Sangh propose to give immediate effect to its declaration of war against the Koliyas ?
    10. ” I want the Sangh to give further consideration to this question. In any event, the king of the Kosalas is bound to come to know of the exile of Siddharth Gautama. If the Sakyas declare a war against the Koliyas immediately, the king of Kosalas will understand that Siddharth left only
    because he was opposed to war against the Koliyas. This will not go well with us.
    11. “I, therefore, propose that we should also allow an interval to pass between the exile of Siddharth Gautama and the actual commencement of hostilities so as not to allow the King of Kosala to establish any connection between the two.” 12. The Sangh realised that this was a very important proposal. And as a matter of expediency, the Sangh agreed to accept it. 13. Thus ended the tragic session of the Sakya Sangh and the minority which was opposed to the war but who had not the courage to say so, heaved a sigh of relief that it was able to overcome a situation full of calamitous consequences.

    संदर्भ – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म
    – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

  16. Sushim Kamble (Commercial Artist) Mumbai म्हणतो आहे:

    दुसरी गोष्ट म्हणजे आपण असे लिहिले आहे कि :
    “बुद्धाला समाजव्यवस्थेत चातुर्वण्र्यच अभिप्रेत होते. त्याविरुद्ध त्याने आवाज उठविलेला नाही. बुद्धकालीन संघातील जातीय टक्केवारी एच. डब्ल्यू. शूमन (H. W. Schuman) यांनी दाखवून दिली आहे ती अशी : ब्राह्मण ४८.२, क्षत्रिय २८.६, वैश्य १३.५, अवर्ण ६.६ व शुद्र ३.१. यात उच्चवर्णीयांचा भरणा स्पष्ट कळून येतो. ”

    परंतु बुद्ध हे कुठल्याही प्रकारचा जातीभेद किवा उच्चनीचता याच्या विरोधात होते, त्यांना सामाजिक असमतोल कधीही मान्य नव्हता…..हे आपल्याला पुढील संदर्भावरून स्पष्ट होईल…..

    :: 1. Critics of Open Admission to the Sangh. ::

    1. It was open for the Sangh to admit a layman who was merely a disciple.
    2. There were persons who criticised the Lord for making the Sangh a wide open temple for anybody to enter.
    3. They argued that under such a scheme it may well happen that after they have been admitted into the Order they give it up, and return again to the lower state and by their back-sliding the people are led to say : ” Vain must be this religion of Samana Gotama, which these men have given up.”
    4. The criticism was not well founded and had altogether missed the intention of the Blessed Lord in making such a scheme.
    5. The Blessed Lord replied that in establishing his religion he had constructed a bathing tank full of the excellent waters of emancipation—-the bath of good law.
    6. It was the Lord’s desire that whosoever is polluted with stains of sin, he, bathing in it, can wash away all his sins.
    7. And if anyone, having gone to the bathing tank of good law, should not bathe in it, but turn back polluted as before and return again to the lower state, it is he who is to be blamed and not the religion.
    8. “Or could I,” said the Blessed Lord, “after constructing this bathing tank for enabling people to wash away their sins, say : ‘ Let no one who is dirty go
    Ebook of Buddha and His Dhamma by Dr. Ambedkar [Be Happy- Siddhartha Chabukswar]
    422
    down into this tank ! Let only those whose dust and dirt have been washed away, who are purified and stainless go down into the tank.’
    9. ” On such terms what good would have been my religion ? ”
    10. The critics forgot that the Blessed Lord did not wish to confine the benefit only to a few. He wanted to keep it open to all, to be tried by all.

    संदर्भ – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ( पान क्र/३७९ )
    – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

    कृपया लक्षपूर्वक वाचावे…

  17. Sushim Kamble (Commercial Artist) Mumbai म्हणतो आहे:

    आणि प्रमुख गोष्ट जो आपण या लेखाचा गाभा म्हणून मांडला आहे कि :
    “संगीत, नाटक, नृत्य या कला ज्ञानमार्गातील अडथळे होत असे त्याला वाटे. नाचणे म्हणजे वेडेपणा व दात दाखवून हसणे हा पोरकटपणा होय असे तो सांगे. त्यांचे स्त्रीविषयक धोरण उदार नव्हते.”

    परंतु बुद्ध हे स्त्री स्वतान्त्र्यच्या विरोधात नव्हते ……, स्त्रियांच्या संघ प्रेवेशाबद्दल तथागत बुद्धांचे काय विचार होते हे मांडत आहे…
    कृपया लक्षपूर्वक वाचावे…

    :: 1. Conversion of Mahaprajapati Gotami, Yeshodhara and her Companions. ::

    1. When the Blessed One had been on a visit to his father’s home the desire to join the Sangh was as keen among the Sakya women as it was among the Sakya men.

    2. The leader of such women was no other than Mahaprajapati Gotami.

    3. Now at the time when the Blessed One was staying among the Sakyas in the Nigrodharama, Mahaprajapati Gotami went to him and said: ” It would be well. Lord, if women were allowed to become Parivrajakas and enter the Sangh under the doctrine and discipline proclaimed by the Tathagata !”

    4. ” Enough, O Gotami ! Let not such a thought come into your mind.” And a second and a third time did Mahaprajapati make the same request in the same words, and a second and a third time did she receive the same reply. 5. Then Mahaprajapati Gotami, sad and sorrowful, bowed down before the Blessed One, and went away weeping and in tears.

    6. After the Blessed One had left Nigrodharama for his wanderings, Mahaprajapati and the Sakya women sat together to give further consideration to their request for admission to the Sangh and the refusal of the Lord to grant such a request.

    7. The Sakya women refused to take the Lord’s refusal as final. They decided to go further to assume the garb of a Parivrajaka and present the Lord with a fait accompli.

    8. Accordingly Mahaprajapati Gotami cut off her hair and put on orange-coloured robes and set out with a number of women of the Sakya clan, on her journey to meet the Lord who was at that time staying in Vesali in the Mahavana in the Kutagara Hall.

    9. In due course Mahaprajapati Gotami with her companions arrived at Vesali and with swollen feet and covered with dust came to the Kutogara Hall.

    10. Again she made the same request to the Blessed Lord which she had made when he was staying at Nigrodharama and he refused it again.

    11. On receiving his refusal a second time Mahaprajapati withdrew and was standing outside the entrance of the hall not knowing what to do. While she was so standing Ananda on his way to the hall saw her and recognised her.

    12. He then asked Mahaprajapati, ” Why standest thou there, outside the porch, with swollen feet, covered with dust, and sorrowful, weeping and in tears?” “Inasmuch, O Ananda, as the Lord, the Blessed One, does not permit women to renounce their homes and enter the homeless state under the doctrine and discipline proclaimed by the Tathagata,” said Mahaprajapati.

    13. Then did the Venerable Ananda go up to the place where the Blessed One was, and bowed down before the Blessed One, and take his seat on one side. And, so sitting, the Venerable Ananda said to the Blessed One : ” Behold, Lord; Mahaprajapati Gotami is standing outside under the entrance porch, with swollen feet covered with dust, sad and sorrowful, weeping and in tears, inasmuch as the Blessed One does not permit women to renounce their homes and enter the homeless state under the doctrine and discipline proclaimed by the Blessed One. It were well, Lord, if women were to have permission granted to them to do as she desires.

    14. ” Has not Mahaprajapati proved herself of great service to the Blessed One, when as aunt and nurse she nourished him and gave him milk, and on the death of his mother suckled the Blessed One at her own breast; it were, therefore, well. Lord that women should have permission to go forth from

    the household life and enter the homeless state, under the doctrine and discipline proclaimed by the Tathagata.”

    15. “Enough Ananda! Let it not, please, that women should be allowed to do so.” A second time and a third time did Ananda make the same request, in the same words, and received the same reply.

    16. Then the Venerable Ananda asked the Blessed One : ” What can be the ground. Lord, for your refusal to allow women to take Parivraja.

    17. ” The Lord knows that the Brahmins hold that the Shudras and women cannot reach moksha (Salvation) because they are unclean and inferior. They do therefore not allow Shudras and women to take Parivraja. Does the Blessed One hold the same view as the Brahmins ?

    18. Has not the Blessed One allowed the Shudras to take Parivraja and join the Sangh in the same way he has done to the Brahmins ? What is the ground. Lord, for treating women differently ?

    19. Does the Blessed One hold that women are not capable of reaching Nibbana under the doctrine and discipline proclaimed by the Blessed One ?”

    20. The Blessed One replied : ” Ananda ! Do not misunderstand me. I hold that women are as much capable as men in the matter of reaching Nibbana. Ananda! do not misunderstand me, I am not an upholder of the doctrine of sex inequality. My rejection of Mahaprajapati’s request is not based on sex inequality. It is based on practical grounds.”

    21. “I am happy. Lord, to know the real reason. But must the Lord refuse her request because of practical difficulties ? Would not such an act bring the Dhamma into discredit and make it open to the charge of upholding sex inequality? Could not the Lord devise some rules to get over such practical difficulties by which the Lord is worried?”

    22. ” Well, Ananda, I grant if Mahaprajapati insists that women must be allowed to take Parivraja under the doctrine and discipline proclaimed by me. But it shall be subject to eight conditions. Let Mahaprajapati Gotami take upon herself the responsibility of enforcing the Eight Chief Rules. That will be her initiation.” Ebook of Buddha and His Dhamma by Dr. Ambedkar [Be Happy- Siddhartha Chabukswar] 176

    23. Then the Venerable Ananda, when he learnt from the Blessed One these Eight Chief Rules, went to Mahaprajapati Gotami and told her all that the Blessed One had said.

    24. ” Just, Ananda, as a man or a woman, when young and of tender years, accustomed to adorn himself, would, when he had bathed his head, receive with both hands a garland of lotus flowers, or of jasmine flowers or of stimutaka flowers, and place it on the top of his head ; even so do I, Ananda, take upon me these Eight Chief Rules, never to be transgressed during my lifelong,” said Mahaprajapati to Ananda.

    25. Then the Venerable Ananda returned to the Blessed One, and bowed down before him, and took his seat, on one side. And, so sitting, the Venerable Ananda said to the Blessed One: ” Mahaprajapati Gotami, Lord, has taken upon herself the responsibility for the enforcement of the Eight Chief Rules, she may therefore be regarded as having received the Upasampada initiation,” (entry into the Sangha).

    26. Now Mahaprajapati received ordination, and 500 Sakya ladies who had come with her were also ordained at the same time. Thus ordained great Prajapati came before the Master, and saluting him, stood on one side and the Blessed One taught her the Dhamma, the doctrine and the discipline.

    27. The other five hundred Bhikkhunis were ininstructed by Nandaka, one of the disciples of the Blessed One.

    28. Among the Sakya women who became Bhikkhunis along with Mahaprajapati was Yeshodhara. After her initiation she came to be known as Bhadda Kaccana.

    :: 2. Conversion of Prakrati a Chandalika. ::

    1. Once the Blessed Lord was living in Shravasti in the Jetavana Arama of Anathpindika. 2. It so happened that Ananda, his disciple, had gone into the city to beg for alms. After eating his food Ananda was going to the river for drinking water.

    3. He saw a girl on the river bank filling her pot. Ananda asked her to give him some water.

    4. The girl, whose name was Prakrati, refused, saying she was a Chandalika. 5. Ananda said, “I am concerned with water, I am not concerned with your caste.” The girl then gave him some water from her pot.

    6. Thereafter Ananda left for Jetavana. The girl followed him and saw where he was staying and found that his name was Ananda and that he was a follower of the Buddha.

    7. On returning home she told her mother Matangi what had happened and falling on the ground started weeping.

    8. The mother asked for the cause of her weeping. The girl told the whole story, and said, ” If you wish to marry me I can only marry Ananda. I will not marry anybody else.”

    9. The mother started on an inquiry. On return she told the girl that such a marriage was impossible for Ananda was under a vow of celibacy.

    10. On hearing this news the girl was filled with extreme sorrow and gave up food. She was not prepared to take things as though it was a decree of fate. So she said: ” Mother, you know the art of sorcery, don’t you ? Why don’t you employ it to achieve our purpose ?” The mother said, “I will see what can be done.”

    11. Matangi invited Ananda to her house for a meal. The girl became very happy. Matangi then told Ananda that her daughter was very anxious to marry him. Ananda replied, ” I am vowed to be celibate and therefore I cannot marry any woman.”

    12. ” If you do not marry my daughter, she will commit suicide, so attached she is to you,” Matangi told Ananda. ” But I cannot help,” replied Ananda.

    13. Matangi went inside and told her daughter that Ananda refused to marry her.

    14. The girl cried: ” Mother, where is your sorcery ?” The mother said, ” My sorcery cannot win against the Tathagata.” 15. The girl shouted and said, ” Close the door and do not allow him to go out. I shall see that he becomes my husband this very night.” Ebook of Buddha and His Dhamma by Dr. Ambedkar [Be Happy- Siddhartha Chabukswar] 178

    16. The mother did what the girl wanted her to do. As night fell the mother brought in the room a bed. The girl, dressed in her best, stepped in. But Ananda remained unmoved.

    17. The mother at last used her sorcery. As a result a fire broke out in the room. The mother then held Ananda by his clothes and said, ” If you will not agree to marry my daughter, I will throw you in this fire.” However, Ananda did not yield, and the mother and the daughter feeling helpless, left him free.

    18. Ananda on his return told the Blessed Lord all that had happened.

    19. On the second day the girl came to Jetavana in search of Ananda. Ananda was going out for alms. Ananda saw her and wanted to avoid her. But the girl followed him wherever he went.

    20. When Ananda returned to Jetavana he found the girl waiting at the door of his Vihar.

    21. Ananda told the Blessed One how the girl was pursuing him. The Blessed One sent for her.

    22. When the girl appeared before him the Blessed One asked her why she was pursuing Ananda. The girl replied that she was intent on marrying him ” I have heard he is unmarried and I am also unmarried.”

    23. The Bhagavan said, ” Ananda is a Bhikku and he has no hair on his head. If you can get yourself clean shaven I shall see what could be done.”

    24. The girl replied, ” I am prepared for it.” The Bhagavan said, “You must get your mother’s permission for undergoing tonsure.”

    25. The girl returned to her mother and said, ” Mother! I have achieved what you failed to achieve. The Bhagavan has promised to get me married to Ananda if I undergo tonsure.”

    26. The mother grew angry and said, ” You must not do that. You are my .daughter and you must keep hair. Why are you so eager to marry a Shramana Ananda. I can get you married to a better man.”

    27. She replied, ” I will either die or marry Ananda. There is no third alternative for me.” Ebook of Buddha and His Dhamma by Dr. Ambedkar [Be Happy- Siddhartha Chabukswar] 179

    28. The Mother said, “Why are you insulting me ?” The girl said, ” If you love me you must let me do as I wish.”

    29. The mother withdrew her objection and the girl underwent tonsure.

    30.. Then the girl presented herself before the Blessed Lord saying, ” I have tonsured my head as directed by you.” 31. The Blessed Lord then asked her, “What do you want ? What part of his body you cherish ?” The girl said, “I am in love with his nose, I am in love with his mouth, I am in love with his ears, I am in love with his voice, I am in love with his eyes and I am in love with his gait.”

    32. The Blessed Lord then said to the girl, ” Do you know that the eyes are the home of tears, the nose is the home of dirt, the mouth is the home of spit, the ear is the home of dirt and the body is the container of dung and urine.”

    33. ” When men and women come together they procreate children. But where there is birth there is death also; where there is death there is sorrow also. My dear girl, what are you going to get by marrying Ananda. I do not know.”

    34. The girl began to cogitate and agreed that there was no purpose in her marriage with Ananda on which she was so intent and she told the Blessed Lord accordingly.

    35. After saluting the Blessed Lord the girl said: ” Owing to ignorance I was going in pursuit of Ananda. My mind is now enlightened. I am like a sailor whose ship after a mishap has reached the other bank. I am like an unprotected aged person who has found protection. I am like the blind who has got new sight. The Blessed Lord by his wise words of advice has awakened me from my sleep.”

    36. ” Blessed art thou, Prakrati, for though you are a Chandalika you will be a model for noblemen and noblewomen. You are of low caste, but Brahmins will learn a lesson from you. Swerve not from the path of justice and righteousness and you will outshine the royal glory of queens on the throne.”

    37. The marriage having failed, the only course for her was to join the Bhikkhuni Sangh.

    संदर्भ – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ( पान क्र/३७९ )
    – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

  18. Sushim Kamble (Commercial Artist) Mumbai म्हणतो आहे:

    आपले विचार हे पूर्वग्रहदुषित वाटतात ….त्यामुळे तथागत गौतम बुद्धांचे विचार काळजीपूर्वक वाचा आणि, त्यांना हिंदुत्ववादी चष्म्यातून न पाहता, एक वैचारिक दृष्टीकोन ठेऊन पाहावे……..आणि बुद्धांच्या विचारांचा पराभव कधी झाला नाही, आणि कधी होणारही नाही……
    (कृपया आत्म परीक्षण करावे आणि बुद्धाना हिंदू धर्माच्या चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करू नये)

    “भवतु सबब मंगलम”…

  19. Dinesh Jadhav म्हणतो आहे:

    Raykaranni budhhancha abhyas n karata kahi bashkalpane kelelya goshti mhanje etardharmatil bhakadkatha ahet. varil pratikriya jari tyanni vachalya tari tyanchya dambhik bhrasht mendula kahich vatnar nahi. tenva ha lekh konihi vachu naye tyapeksha Dr. Ambedkaranche sahitya vacha.

    • sanjay tambe jalgaon khandesh (police news crime reporter jalgaon distric) म्हणतो आहे:

      raykar saheb tumhal tumche mat mandnyacha purna adhikar savidhanane dila ahe pan kewha ki tya dharmacha abhyas sakhol chintan ani tarkane asel tar tumcha abhyas apurna ahe
      ‘Thinking Skill is life Skill’

  20. leena म्हणतो आहे:

    jar achuk mahit aasel na tarach post kara.

  21. kavitasuryawanshi म्हणतो आहे:

    i like this article .
    thanks.

  22. अरुण कांबळे म्हणतो आहे:

    रायकर साहेबांचे तथागत भगवान बुद्धांबद्दलचे विचार जरा अचंबित वाटतात किंव्हा त्यांची विचारधारा कलुषित मनाची वाटते. आयुष्यमान सुषीम कांबळे साहेबानी सडतोड़ व योग्य मुद्यासहित आपल्या लेखनिस उत्तर दिलेच आहे,तेंव्हा आपल्या म्हणन्यासारखे कधी तथागत बुद्धांच्या विचारांचा पराभव झाला आहे ना कधी होणार आहे. मला विश्वास आहे की, एक ना एक दिवस बुद्धांचे विचारच या देशाला तारतील आणि पूरा देश बौद्धमय होइलच आणि डॉ. बाबासाहेबांचे स्वप्न भारत देश पूरा बौद्धमय करण्याच पूर्ण होईल तेंव्हा मग ना तुम्ही असाल ना आम्ही असू.

    जय भिम ! नमो बुद्धाय !

प्रतिक्रिया व्यक्त करा

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / बदला )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / बदला )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / बदला )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / बदला )

Connecting to %s