Posts Tagged ‘बालगंधर्व’

श्रीरंग गायकवाड,  सौजन्य – लोकप्रभा

बालगंधर्वाना महाराष्ट्राने जसं डोक्यावर घेतलं तसंच अच्युतराव कोल्हटकर आणि आचार्य अत्रेंसारख्यांच्या टीकेचे धनीही व्हावं लागलं. अत्र्यांनी बालगंधर्वाचा संस्थानी थाट वर्णन करण्यासाठी आपली लेखणी सरसावली आणि त्यांच्या कर्जबाजारी होण्यामागची कारणंही परखडपणे मांडली. बालगंधर्व हे मराठी मनातलं जसं लेणं होतं तसंच महाराष्ट्रातील थोरांनी या व्यक्तिमत्त्वाचा जाहीर पंचनामाही केला होता. बालगंधर्वावरच्या या टीकेचा हा धांडोळा.

=================================

बालगंधर्वाचं स्वर्गीय रूप, सुरेल गायकी, मोहक अदा, भरजरी अन् वैभवशाली रंगभूमी टिपायला आतासारखी आधुनिक साधनं नव्हती. पण हा गंधर्वकाळ उभा राहतो, तो आचार्य अत्र्यांच्या जादुई लेखणीतून. त्यांच्या भारून टाकणाऱ्या शब्दांतून. अत्रे म्हणतात, ‘‘बालगंधर्वाच्या नाटकांचे त्या वेळचे ते वैभव शब्दाने वर्णन करून सांगणे कठीण आहे. त्यांच्या नाटकगृहाबाहेर लागणाऱ्या मोटारींच्या लांबलचक रांगा ज्यांनी डोळ्यांनी पाहिल्या असतील त्यांना ते दृश्य विसरणे अशक्य आहे. मखमलीच्या पडद्याने भूषविलेल्या त्यांच्या रंगभूमीचा दरबारी थाटमाट बघून प्रेक्षकांचे डोळे अक्षरश: दिपून जात. पडदा वर गेल्यानंतर विजेच्या प्रकाशात झळकणाऱ्या पात्रांच्या वस्त्रभूषेचा भरजरी झगझगाट पाहिल्याबरोबर प्रेक्षकांना आपण इंद्रलोकात आहोत असे वाटे. ऑर्गनच्या मधुर ध्वनित दोन्ही बाजूंच्या सारंग्यांच्या कोमल स्वरांची भर पडली आणि त्या साथीवर बालगंधर्वाची लयबद्ध स्वरभरणी एकदा सुरू झाली म्हणजे नाटकगृहातला सगळा प्रेक्षकवृंद संगीताच्या सागरामध्ये अक्षरश: खालीवर पोहू लागे. बालगंधर्वाच्या रंगभूमीचा हा सगळा थाटमाट बालगंधर्व सिनेमात आलाय. पण बालगंधर्व वैयक्तिक जीवनात अत्यंत साधेपणाने राहत, असं दाखवण्यात आलंय. मात्र प्रत्यक्षातही बालगंधर्व तेवढय़ाच थाटामाटात राहत असत, असं वर्णन अत्र्यांनी केलंय.
संस्थानिकाचा थाट
एखादा संस्थानिक काय राहील, असा गंधर्वाचा थाट असे. त्यांच्या व्यक्तिगत तनातीत सात आठ नोकर असत. एक नोकर कुत्री सांभाळायला. एक स्वतंत्र गवळी म्हशीवर. एक रात्रीची कोंबडी शिजवायला. एक संत्र्याचा रस काढावयाला. एक बर्फाचे थंडगार पाणी तयार करावयाला. एक अंघोळ घालायला. एक नाटकाच्या वेळी कपडे नेसवायला. पाण्यात बर्फ घालून ते थंड केलेले पाणी त्यांना चालत नसे. भोवताली बर्फ घालून थंड केलेल्या पाण्याने भरलेले चार-पाच थर्मास घेऊन नेहमी एक गडी त्यांच्या सान्निध्यात सिद्ध असे. रात्री नाटक असले म्हणजे सहा साडेसहा वाजता ते थंडगार पाण्याने अंघोळ करत. थंड पाण्याने काठोकाठ भरलेल्या एका िपपाशेजारी ते लंगोट घालून ओणवे उभे राहात. नंतर एक गडी मोठा टोप घेऊन ते िपप रिकामे होईपर्यंत त्यातून त्यांच्या अंगावर पाणी ओतीत असे. नारायणराव अंगाला साबण कधी लावत नसत. साबणाने कातडी खराब होते, असे त्यांचे मत होते. स्नान झाल्यावर ते रंगपटात जात. तोंड रंगून झाल्यानंतर लुगडे नेसण्यापूर्वी हिन्याचे अत्तर चांगले ओंजळभर ओतून ते आपल्या सर्वागाला चोपडीत असत. आपल्या अंगाच्या अत्तराचा सुगंध प्रेक्षकांच्या पहिल्या सात आठ रांगांपर्यंत तरी पोहोचला पाहिजे असा त्यांचा त्याबाबत युक्तिवाद असे. नाटक संपले म्हणजे बिऱ्हाडी जाऊन आंघोळीचा तोच प्रकार पुन्हा चाले. त्यानंतर मग पूजा अन् पुढे जेवण. जेवायला रात्रीचे तीन तरी होत. रात्री जेवायला कोंबडीच लागे. त्यांना एक आचारी असा मिळाला होता की, तो कोंबडी शिजवताना तिच्यात अफूची बोंडे घाली. त्यामुळे कोंबडीची लज्जत वाढे अन् ती खाता खाता खाणाऱ्याला गुंगी येई. हे जेव्हा नारायणरावांना समजले तेव्हा त्यांनी त्या नोकराला काढून टाकले.

व्यसने सोडली
किर्लोस्कर मंडळीत त्यांना दारूचे व्यसन लागले. ब्लॅक एन्ड व्हाइट व्हिस्कीची निम्मी बाटली ते तसेच तोंडाला लावून संपवीत असत. सोलापुरातल्या एका श्रीमंताच्या घरी ते बसले असताना त्यांचा तो अघोरी प्रकार पाहून तो श्रीमंत उद्गारला, नारायणराव तुम्ही जर अशा रीतीने दारू प्याल तर लौकर म्हातारे व्हाल आणि सौंदर्य हे तर तुमच्या आयुष्यातले मुख्य भांडवल. त्याक्षणी गंधर्वानी दारूची बाटली खाली आपटून तिचा चक्काचूर केला. त्यानंतर त्यांनी दारूच्या थेंबाला स्पर्श केला नाही. लोकमान्य वारले तेव्हा त्यांनी चहा सोडला. त्यानंतर तंबाखूचे व्यसन उरले. रंगभूमीवरचे गाणे संपवून ते िवगेत आले म्हणजे त्यांचा नोकर तंबाखू चुन्यात मळून तयार ठेवीत असे. एकदा तेथे त्यांच्या पत्नी उभ्या होत्या. नारायणराव तंबाखू तोंडात टाकणार तोच त्या त्यांना टोचून म्हणाल्या, अमक्यासाठी तुम्ही दारू सोडलीत, तमक्यासाठी चहा सोडलात, मग माझ्यासाठी काय सोडणार? की मी मेल्यानंतर काही सोडणार? तोंडाजवळ नेलेली तंबाखू तशीच खाली फेकून देऊन गंधर्व म्हणाले, तू मेल्यावर कशाला! ही आजपासूनच तुझ्यासाठी मी तंबाखू सोडली! त्यानंतर त्यांनी तंबाखूला कधीच स्पर्श केला नाही. संत्र्याचा रस आणि थंडगार पाणी एवढय़ातच नंतर त्यांच्या जीवनाची आसक्ती उरली.
बिनहिशोबी खर्च
खर्चाकडे नारायणरावांनी कधीच पाहिले नाही. अत्तरे घ्यायची म्हणजे हजारो रुपयांची घ्यायची. कापडवाला आला की तोच प्रकार. गरज असो वा नसो हजारो रुपयांची पातळे, लुगडी नि पठण्या. जरीचे कपडे म्हणजे खऱ्या जरीचे. सोन्याचा मुकुट म्हणजे चांदीच्या मुकुटाला खऱ्या सोन्याचे पाणी द्यावयाचे. कान्होपात्रा नाटकातला विठ्ठलमंदिराचा देखावा म्हणजे भरीव आणि कातीव खांबाचे खरे विठ्ठल मंदिर तो एक देखावा परगावी न्यायला एक वॅगन लागावयाची. राजाच्या घरात जे जेवायला मिळायचे नाही असे सुग्रास आणि पक्वान्नाचे भोजन सामान्य गडय़ापासून मालकापर्यंत मिळावयाचे. त्यामुळे कंपनीत येणाऱ्या नटाचा आकार प्रारंभी बाटलीसारखा सडपातळ असला तरी सहा महिन्यांच्या आत तो बरणीसारखा भरभक्कम दिसावयाला लागावयाच. या बिनहिशोबी खíचकपणामुळे लाखो रुपयांचे उत्पन्न होऊनही कर्जाच्या राक्षसाने गंधर्वाची पाठ कधी सोडली नाही.

बाबूरायाचा कोरडा
बालगंधर्वाचा आणि अत्र्यांचा मोठा स्नेह होता. बालगंधर्व अत्र्यांना बाबूराया म्हणत. अत्रे मोठय़ा रसिकतेने त्यांची नाटके पाहायला हौसेने जात आणि त्याविषयी मग नवयुग आणि मराठात भरभरून लिहीत. असे जरी असले तरी अत्र्यांमधल्या नाटककार आणि पत्रकाराने वास्तवतेचे भान सोडले नाही. त्यामुळे बालगंधर्वाच्या अभिनयाचे कौतुक करणाऱ्या अत्र्यांनी त्यांच्या बादशाही राहणीमानावरही चांगलेच कोरडे ओढले आणि नाटय़सृष्टीसाठी बालगंधर्वानी काही भरीव कामगिरी केली नाही, असे स्पष्टपणे सुनावले. बालगंधर्वाचे अनुकरण करणारी अनेक नाटकमंडळी त्या काळात होती. गंधर्वमंडळीप्रमाणेच त्यांचाही ओहोटीचा काळ सुरू झाला होता. त्यामुळे शतकपूर्तीच्या काळातच मराठी रंगभूमीची जणू शंभरी भरली होती. याच वेळी म्हणजे १९४१ मध्ये अत्रे नाटय़परिषदेचे अध्यक्ष झाले. नाटय़संमेलनाच्या मुंबईतल्या ३२व्या अधिवेशनाच्या अध्यक्षपदावरून बोलताना त्यांनी या सर्व अपयशाचं परखड विश्लेषण केलं. त्यात त्यांनी रंगभूमीच्या ऱ्हासाची कारणे पाच प्रमुख कारणे सांगितली. १. बोलपटांच्या स्वस्त करमणुकांचे आक्रमण २. तोच तोचपणा, तीच नाटके तेच नट ३. वास्तववादाचा अभाव ४. संगीतातिरेक ५. वस्तुनिष्ठ टीकाकारांचा अभाव ६. नाटय़ाभिनयाचे शिक्षण देणाऱ्या विद्यालयांचा अभाव. अर्थातच त्यांचा रोख बालगंधर्व आणि समकालीन नाटकमंडळींवर होता. या भाषणात ते म्हणाले, लोक आपणाला विचारतील की ‘महाराष्ट्र नाटय़’ आज जिवंत आहे काय? महाराष्ट्रात आज किती नाटकमंडळ्या उरल्या आहेत? जेथे नाटय़प्रयोग करता येतील, अशी किती नाटकगृहे आज महाराष्ट्रात शिल्लक आहेत? कोणकोणते प्रथितयश नट वा नाटककार आज पूर्वीच्या उत्साहाने वा प्रभावाने रंगभूमीची सेवा करीत आहेत? किंवा कोणते नवीन नट, नाटककार आज रंगभूमीवर आपल्या सामर्थ्यांने उदयाला येत आहेत? यापकी एकाही प्रश्नाचे उत्तर समाधानकारक देता येत नाही.

रंगभूमीची शंभरी
मराठी रंगभूमीची तेजस्वी सेवा करणाऱ्या शाहू नगरवासी, महाराष्ट्र, चित्ताकर्षक, भारत या नाटकमंडळ्या आता कुठे बरे आहेत? संगीताचे नवयुग निर्माण करणाऱ्या किर्लोस्कर, ललितकला आणि गंधर्व नाटकमंडळ्यांचे आता काय झाले असेल बरे? गंधर्व मंडळी अद्याप कोठे तरी आहे म्हणतात. तिचा मुद्दाम शोध घेतल्याशिवाय पत्ता लागणे मुष्कील आहे. अशी दारूण परिस्थिती येऊन ठेपलेली आहे. मराठी रंगभूमीचे बादशाही वैभव तुम्ही आम्ही डोळ्यांनी पाहिले आहे. किर्लोस्कर मंडळींचा तो संस्थानी रुबाब, शंकरराव मुजुंदारांचा तो दरारा, गंधर्व मंडळींचा मखमली भव्य पडदा, त्या सारंग्या, बालगंधर्वाच्या अंगाला फासलेल्या अत्तराचा पहिल्या दोन रांगांमधून दरवळणारा तो घमघमाट, खाडिलकरांच्या नाटकांचे ते वैभवशाली प्रयोग, विद्युल्लतेच्या लोळाप्रमाणे प्रेक्षकांना क्षणात दीपवून टाकणारा केशवराव भोसल्यांच्या संगीताचा तो विलक्षण झपाटा, महाराष्ट्र नाटकमंडळींच्या नटांच्या त्या विचित्र सुरांतील वीरश्रीयुक्त गर्जना, किंबहुना तीनचार तपांपर्यंत अखिल महाराष्ट्राला रंगभूमीवरील ज्या ज्या व्यक्तींनी आणि ज्या ज्या गोष्टींनी वेड लावले होते त्या त्या सर्व गोष्टी तुमच्या आमच्या स्मरणात ताज्या आहेत. असे असताना मराठी रंगभूमीचे हे वैभव नाहीसे होऊन तिला अचानक दारिद्रय़ाची अवकळा प्राप्त व्हावी, ही दु:खाची गोष्ट आहे. कालवैभवाच्या शिखरावर चढू पाहणारी मराठी रंगभूमी आज विपन्नावस्थेत कसाबसा काळ कंठत असल्याचे दृश्य पाहण्याची तुमच्या आमच्यावर पाळी आलेली आहे.
कवडीही देऊ नका.
नाटय़सृष्टीला ऊर्जतिावस्था आणण्यासाठी रसिक मायबापांनीच मदत करावी, अशी अपेक्षा यानिमित्ताने व्यक्त होत होती. अध्यक्ष म्हणून अत्र्यांनी या प्रस्तावाला ठाम विरोध केला. ते म्हणाले, महाराष्ट्रीय रंगभूमीवरच्या अलोट प्रेमासाठी कुबेराच्या औदार्याने महाराष्ट्राने आजपर्यंत पाण्यासारखा पसा खर्च केला आहे. आणि पुढे तसा खर्च करण्याची त्यांची तयारी आहे. पण या नालायक आणि कृतघ्न नाटकमंडळ्यांना जगवण्यासाठी यापुढे महाराष्ट्राची एक कपर्दकिही खर्च होता कामा नये. गेल्या ५० वर्षांत महाराष्ट्राने नाटक मंडळ्यांना अक्षरश: लाखो रुपयांची मदत केली. या लाखो रुपयांचे या नाटक मंडळ्यांनी काय केले असावे बरे? ज्या रंगभूमीच्या कृपेमुळे त्यांना एवढी अलोट संपत्ती मिळाली, त्यातली एक प या रंगभूमीच्या कारणी खर्च करणारा एखादा तरी मायेचा पूत आजपर्यंत निर्माण झाला काय? सांगा, कोणत्या नाटकमंडळीने पुढाकार घेऊन नाटय़साहित्य निर्माण करण्यास, ते छापण्यास किंवा प्रकाशित करण्यास मदत केली? नाटय़शास्त्राचा आणि नाटकाचा तरुण पिढीने अभ्यास करावा म्हणून कोणत्या नाटक मंडळीने एखादे नाटय़ग्रंथालय वा वाचनालय उघडून ते सतत चालवण्याचा प्रयत्न केला किंवा विश्वविद्यालयामध्ये किंवा एखाद्या शाळेमध्ये शिष्यवृत्त्या किंवा बक्षिसे ठेवली? होतकरू नटांना अभिनयाचे शिक्षण देण्यासाठी कोणत्या नाटकमंडळीने एखादे अभिनय विद्यालय उघडले? कोणत्या नाटकमंडळीने एखादे नाटय़विषयक नियतकालिक वा वृत्तपत्र चालवण्याचा प्रयत्न केला? आज पुणे-मुंबई येथे निर्धोकपणे नाटक करावयाला एक नाटकगृहदेखील उरलेले नाही. कोणत्या नाटकमंडळीने कोणत्या गावी आजपर्यंत एखादे सार्वजनिक नाटकगृह बांधण्याचा प्रयत्न केला?
स्वत:चे पोट भरण्यापलीकडे कोणत्याही नाटकमंडळीने आपल्या कलेचा किंवा धंद्याचा अधिक विचार केलेला नाही. लाखो रुपये यांना मिळाले ते वैयक्तिक इस्टेटी करण्यात आणि चनीत विलासात किंवा बेअकलीपणाच्या उपद्व्यापात चक्काचूर होऊन गेले. मिळालेल्या संपत्तीचा विनियोग रंगभूमीच्या कल्याणासाठी करण्याची गोष्ट तर दूरच राहो, पण उलट रंगभूमीची, नाटय़कलेची नि नाटकधंद्याची आपल्या उडाणटप्पू व्यसनांनी जर कोणी अधिक बदनामी केली असेल तर ती याच मंडळ्यांनी. जनतेच्या मनात नटासंबंधी आणि नाटय़सृष्टीसंबंधी जर कुणी जास्त तिरस्कार उत्पन्न केला असेल तर तो याच नाटकमंडळींनी.
बालगंधर्वानी हिशेब द्यावा
अशा नाटकमंडळ्या आज बंद पडल्या म्हणून शोकाने किंवा दु:खाने कोणालाही गळा काढण्याचे कारण नाही. ज्यांनी हात राखून पसे जतन केले आणि आपापली घरे बांधली असे नट मला माहीत आहेत. त्यांनी रंगभूमीसाठी किती छदाम खर्ची टाकले, याचा स्वत:च्या मनाशी पडताळा द्यावा. एकटय़ा बालगंधर्वाला महाराष्ट्राने ३५ लाख रुपये दिले. अजूनही देत आहेत. या ३५ लाखांचे तुम्ही काय केले? त्याचा हिशेब द्या, असे जाहीरपणे महाराष्ट्र त्यांना विचारू शकतो! कलावंत कलावंत म्हणून जनतेला कुठपर्यंत लुबाडायची तुमची इच्छा आहे? आणि एवढे करूनही तुम्ही दिवाळे वाजवून मोकळेच! व्यक्तिश: बालगंधर्वाना उद्देशून मी बोलत आहे, असे समजू नका. एका प्रतिष्ठित नाटकमंडळीचा मालक म्हणून केवळ मी त्यांचा उल्लेख करीत आहे. बालगंधर्वाना महाराष्ट्राने दिलेल्या ३५ लाखांपकी एक रुपयाही मराठी रंगभूमी चिरस्थायी करण्यासाठी खर्च झालेला नाही. नाटकमंडळ्यांच्या कृतघ्नतेचे यापेक्षा अधिक भीषण उदाहरण मला आपल्याला सांगता यावयाचे नाही. यामुळे त्या धंदेवाईक नाटकमंडळ्यांच्या आठवणीने माझे रक्त इतके जळते की, जुन्या नाटक मंडळ्यांच्या जीर्णोद्धारासाठी, जुन्या नटांच्या गौरवार्थ निघालेल्या थलीसाठी किंवा जुन्या नटाच्या शेवटच्या विधिप्रीत्यर्थ वर्गणीसाठी मी स्वत: तरी एक प खर्चावयाला तयार नाही. अशा तिखटजाळ शब्दांत अत्र्यांनी आपला त्रागा व्यक्त केला होता.

स्त्रीपार्टी नट नावाचा भयंकर प्राणी
बालगंधर्वानी रंगभूमीला जे बादशाही वैभव मिळवून दिले तसे वैभव मिळवून देणारा नटश्रेष्ठ शतकामध्ये एकदाच निर्माण होतो यात संशय नाही. असे तोंडभरून कौतुक करणाऱ्या अत्र्यांनीच पुरुषाने स्त्रीभूमिका करणेच चुकीचे आहे, अशी भूमिका मांडली. एवढेच नव्हे तर मराठी रंगभूमीच्या अपयशाचं ते एक मुख्य कारण असल्याचं मत त्यांनी मांडलं. रंगभूमीला आधुनिक आणि वास्तववादी स्वरूप देण्यासाठी स्त्रियांच्या भूमिका स्त्री नटींनी करणे आवश्यक होते. काळ पुष्कळच बदललेला होता. समाज पूर्वीइतका प्रतिगामी राहिलेला नव्हता. अशा वेळी रंगभूमीने ही महत्त्वाची सुधारणा घडवून आणण्याच्या कामी जागरूकता दाखवायला पाहिजे होती, ती दाखवली नाही, हेही रंगभूमीच्या अध:पाताचे एक प्रमुख कारण समजावयाला पाहिजे. नाटकांप्रमाणे तमाशे या बाबतीत फारच पुरोगामी म्हटले पाहिजेत. कारण तमाशात बायकांचा प्रवेश कित्येक वर्षांआधी झालेला होता. रंगभूमीच्या अगदी सुरुवातीच्या काळात काही स्त्रिया नाटकात काम करत असत. पण पुढे पुरुषच स्त्रियांची कामे करू लागले. आणि कालांतराने ‘स्त्रीपार्टी नट’ हा भयंकर प्राणी मराठी रंगभूमीवर अवतीर्ण होऊन तेथे कायमचे ठाण देऊन बसला. महाराष्ट्रातला प्रेक्षकवर्ग केवळ आंबटशोकीन म्हणूनच त्यांनी या ‘अर्धनारी नटेश्वरा’च्या लीला मिटक्या मारीत इतकी वष्रे पाहिल्या. ‘स्त्रीपार्टी नट’ ही जगातील एक अत्यंत अनसíगक वस्तू असून कोणत्याही आरोग्यपूर्ण मर्दाला स्त्रीपार्टी नट बघून ओकारी यावयाला पाहिजे. इंडियन पीनल कोडखाली अनसíगक गुन्ह्य़ाला जशी जबर शिक्षा ठोठावण्यात येते, तशी शिक्षा रंगभूमीवर स्त्रीचे काम करणाऱ्या पुरुषाला देण्याचा जर कायदा कोणी काढला असता तर रंगभूमीचा केव्हाच उद्धार झाला असता! स्त्रियांची कामे पुरुष करत, म्हणूनच मराठी रंगभूमीवरील वातावरण अत्यंत अनसíगक, कृत्रिम आणि रोगट राहिले आणि ठराविक कालानंतर तिची वाढ होण्याची क्रिया थांबली. अशा पद्धतीने स्त्रीपार्टी नट रुढीला ठोकून काढतानाच स्त्रियांना नाटकात काम करायला विरोध करणाऱ्यांचेही त्यांनी कान ओढले. स्त्रियांच्या भूमिका स्त्रियांनी कराव्यात काय, हा प्रश्न आज आपणाकडे निष्कारण वादाचा होऊन बसलेला आहे. वास्तविक या प्रश्नावर मतभेद होण्याचे कारण नाही, इतकी ती गोष्ट स्वयंसिद्ध आहे. म्हणे कुलीन स्त्रियांनी रंगभूमीवर कामे करावीत काय? स्त्रिया रंगभूमीवर गेल्या तर त्यांची नीती बिघडेल काय? खरे पाहता रंगभूमीच्या दृष्टीने हे प्रश्न अगदी अनावश्यक आहेत. नाटकातील स्त्रीच काम स्त्रीने केले पाहिजे, पुरुषाने करता कामा नये, ही एकच गोष्ट रंगभूमीच्या दृष्टीने महत्त्वाची आहे. मग ती स्त्री कुलीन असो अगर नसो. त्यांच्याशी प्रेक्षकांना काही एक कर्तव्य नाही. स्त्रीभूमिका करणारा नट हा कुलीन आहे, लेकावळा आहे की अक्करमाशा आहे याची समाजाने कधी पर्वा केली नाही तर स्त्रीभूमिका करावयास स्त्री पुढे आल्यावर तिच्या कुलीनत्वाबद्दल नसत्या चांभार चौकशा करण्याचा प्रेक्षकांना काय अधिकार आहे?
संगीताने दाबला नाटय़कलेचा गळा
स्त्रीभूमिकेचा असा समाचार घेतल्यावर अत्रे आपला मोर्चा वळवतात तो नाटकातील अतिरेकी संगीताकडे. संगीत नाटकांमुळे महाराष्ट्रामध्ये गायनाची अभिरुची उत्पन्न होऊन जनतेत गाण्याच्या कलेचा अधिक प्रसार झाला, हा एक मोठा फायदा झाला यात शंका नाही. तथापि नाटक म्हणजे काही गायनाची बठक नव्हे की जलसा नव्हे! किर्लोस्करांच्या नाटकात शे-दीडशे पदे असत. जेवताना काही माणसे प्रत्येक घासाबरोबर पाण्याचा घ्यावा तशी ही गाणी. रात्रभर किंवा तीन चार रात्री हप्त्या हप्त्याने संगीत नाटके चालल्याची उदाहरणे आहेत. या संगीतानेच नाटय़कलेचा गळा दाबला.

रटाळवाणे दळण
१९३०मध्ये बोलपटांचा जमाना सुरू झाला आणि रंगभूमीच्या भक्तगणांची संख्या घटू लागली. गेल्या महायुद्धांनंतर आमूलाग्र बदलून गेलेल्या जगाशी आणि जीवनाशी आमची रंगभूमी समरस होऊन गेली नाही, म्हणूनच तिच्या कपाळी या हालअपेष्टा आल्या, असे आमचे स्पष्ट मत आहे. युद्धोत्तर जीवनात गतिमानता आली. जीवनकलह जास्त तीव्र झाला. थोडक्या पशात, थोडक्या काळात अगदी भरपूर, नवनवीन करमणूक मिळवण्याकडे माणसाचे साहजिकच लक्ष लागले. समाजाच्या या बदललेल्या प्रवृत्तीची दखल आमच्या रंगभूमीने त्यावेळी घेतलेली नाही. पाच पाच अंकी, पाच अन् सहा तास टिकणारी, फिरून फिरून तीच तीच नाटके दळून दाखविण्याच्या आपल्या पूर्वीच्या शिरस्त्यामध्ये नाटकमंडळ्यांनी यित्कचितही बदल केला नाही. तेच सौभद्र, तेच शारदा, तेच मृच्छकटीक, तेच संशयकल्लोळ आणि तेच भावबंधन! आणि या सर्वावर ताण म्हणजे तेच नट आणि त्याच नाटकमंडळ्या! यामुळे महाराष्ट्रातील प्रेक्षकवर्ग अगदी पिसाळून गेल्यास नवल नाही. प्रेक्षकही झाले तरी ती माणसेच ना? त्यांच्या सहनशीलतेला काही मर्यादा आहेत की नाही? १९१२ साली जो नट वीस वर्षांच्या अल्लड तरुणीचे सोंग घेऊन जनतेसमोर नाचत होता, तोच नट १९४१ साली डोक्याला टक्कल पडून दाताला िखडारे पडली तरीसुद्धा तेच सोंग त्याच अल्लडपणे करण्याचा प्रयत्न करू लागला तर प्रेक्षकांनी पोबारा करू नये तर काय त्वंपुरा करावा? एव रंगभूमीचं नावीन्य आणि तारुण्य अखंडपणे टिकवण्याचा आमच्या नाटकमंडळ्यांकडून प्रयत्न झाला नाही, म्हणून त्यांना ही दशा प्राप्त झाली.
बहुजन प्रेक्षक राहिले दूर
बोलपट सुरू झाल्यानंतर नाटके पाहणारा सुशिक्षित वर्ग आणि बोलपट पाहणारा श्रमजिवी बहुजन समाज अशी समाजातील प्रेक्षकांमध्ये स्पष्ट विभागणी पडली. ही विभागणी दिवसेंदिवस अधिक रुंद झाली. बोलपटांनी नाटय़सृष्टीवर तडाखेबंद आक्रमण केले आणि तिची भयंकर नासधूस करून टाकली. नाटकांचा प्रेक्षकवर्ग पळवला. नटवर्ग फितवून आपल्या गोटात नेला. पण नाटय़कलेच्या वनवासाला बोलपटांना सर्वस्वी जबाबदार धरता येणार नाही. कारण राजे लोकांचे पराक्रम त्यांच्या लढाया, त्यांचे सद्गुण, राजपुत्र-राजकन्या यांचे प्रणयप्रसंग आणि विलास, श्रीमंत-धनिक अशा वर्गातील व्यक्तींचे कनक आणि कांता यांच्या लाभासाठी चाललेले प्रयत्न, ती न मिळाल्यामुळे प्रक्षुब्ध झालेल्या त्यांच्या भावनांचे उद्रेक, त्यांच्या हातून घडलेले अत्याचार आणि प्राणघात हे आपल्या नाटकांचे विषय. रंगभूमी म्हणजे सर्व गुणालंकारयुक्त, श्रीमंत आणि सुस्वरूप माणसांची मिरासदारी. त्यामुळे सामान्य, गरीब, पदोपदी चुकणाऱ्या, सत्ताधाऱ्यांकडून नाडल्या गेलेल्या अशा अडाणी बहुजन समाजाला नाटकाविषयी आणि रंगभूमीविषयी आपलेपणा वाटणे शक्य नव्हते. त्यामुळे हा वर्ग नाटकांचा प्रेक्षक बनू शकला नाही. दुसऱ्या महायुद्धानंतरच्या काळात रंगभूमीची हळूहळू पीछेहाट होत गेली. नाटक हा प्रकार केवळ सुसंस्कृत, बुद्धिमान आणि सुशिक्षित म्हणून आजपर्यंत प्रचलित होता. त्यामुळे रंगभूमीची हाक अडाणी आणि असंस्कृत जनतेच्या हृदयापर्यंत कधी पोहोचू शकली नाही. बहुजन समाजात वावरणाऱ्या निरनिराळ्या सामान्य व्यक्तींची चित्रे, त्यांच्या धडपडी आणि चळवळी, त्यांचे स्वभाव, त्यांच्या आकांक्षा यांची चित्रे नाटकामध्ये किंवा रंगभूमीवर वा रंगभूमीवर होणाऱ्या नाटय़प्रयोगात कधीच उमटू शकली नाहीत, असे विश्लेषण करताना यापुढे तरी मराठी रंगभूमीवर बहुजन समाजाचे विविध जीवन अधिक आपुलकीने आणि अगत्याने चित्रित व्हायला पाहिजे, असे मत अत्र्यांनी व्यक्त केले.
सडेतोड कोल्हटकर
लोकप्रियता मिळालेल्या नटांविषयी असे बेधडक लिहिणाऱ्या अत्र्यांचे गुरू याबाबत काय लिहीत होते, हेही यानिमित्ताने पाहणे रंजक ठरेल. अत्र्यांच्या लिखाणावर ज्यांचा पूर्णपणे प्रभाव होता ते म्हणजे रोखठोक पत्रकार संदेशकार अच्युतराव कोल्हटकर. बालगंधर्व यशाच्या शिखरावर असताना त्यांनी बालगंधर्वाच्या अभिनयाचे परखड विश्लेषण केले होते. बालगंधर्वाच्या काळात काही इतर नट त्यांना कसे उजवे होते हे सांगताना त्यांनी नटवर्य भाऊराव कोल्हटकरांचे उदाहरण दिले. दोघांच्या अभिनयाची तुलना करताना ते म्हणतात, भाऊरावांचे गाणे म्हणजे, राम किंवा वीर धनुर्धर अर्जुनासारखे. धनुष्याची नुसती प्रत्यंचा ओढली तरी शत्रू ठार. भाऊसाहेबांनी एक साकी म्हटली तरी प्रेक्षक गारीगार होत. प्रेक्षकांना खूश करण्यासाठी भाऊसाहेबांना कधीच श्रम पडत नसत. पण बालगंधर्व म्हणजे पुचपुच! एक ओळ सतरा वेळा म्हणावी त्यावेळी रंग यायचा. एका तानेसरशी प्रेक्षकांना चीत करण्याची खुबी बालगंधर्वाच्या अंगी नाही. आणि म्हणूनच स्टेजवर काम करायचं म्हणजे गंधर्वाना जीवाचा अटापिटा करावा लागतो. या दोषामुळे त्यांच्या नाटकाला बेसुमार वेळ लागतो. लहानसे सौभद्रसारखे नाटक, पण त्यातली निम्मी पदे गाळूनसुद्धा दुपारी चार वाजता सुरू झालेले त्यांचे नाटक रात्री दहाला संपते. कधी कधी अकरादेखील वाजतात. बालगंधर्वाच्या दोषाचा दुसरा एक परिणाम म्हणजे गंधर्वाना बेसुमार साथ लागते. पेटी, तबला, ऑर्गन इतके सारखे भारूड असून टिपटॉप व छुमछुम असल्याशिवाय स्टेजवर जाण्याची बालगंधर्वाची पद्धत नाही. पेटी, ऑर्गनचे लटांबर किंवा पिनपेंटिंगचे अवडंबर टाकून आपण स्टेजवर उभे राहू शकू व स्टेज जिंकू शकू हा विश्वास बालगंधर्वाना नाही. भाऊरावांना हा विश्वास होता. त्यांचे रूपही इतके रेखीव होते की, पेंटिंग करा न करा त्यांची मोहकता अंगचीच होती. आणि त्यांचा आवाज एवढा लवचिक, गहिरा होता की कोणतेही वाद्ययंत्र त्यांच्या आवाजापुढे टिकत नव्हते. भाऊराव आणि बालगंधर्व यांच्यात आणखी एक फरक म्हणजे भाऊराव हे आपल्या भूमिकेतील रसाप्रमाणे वेशभूषा करत. बालगंधर्व कुणाची तरी इमिटेशन करत असत. प्रथम त्यांनी प्रख्यात गुर्जर नट जयशंकर यांची ढब उचलली. पुढे काही काळ बडोद्याच्या श्री. सौ. चिमणाबाईसाहेब यांचे त्यांनी इमिटेशन केले. आणि पुढे पुढे नृत्यनिपुण नíतका मनचक्षूपुढे ठेऊन त्यांचे नाजूक हावभाव त्यांनी उचलले. सर्व नाटकांत ते वापरले. एवढेच कशाला हौसेखातर त्यांनी काढलेले फोटो व घेतलेल्या पोझिशन्सदेखील नíतकांच्याच आहेत हे दिसून येईल! नíतकांच्या अभिनयाचा इतका परिणाम बालगंधर्वाच्या अभिनयावर का झाला यासंबंधी अच्युतरावांचा तर्क असा की, मानापमान रंगभूमीवर येण्याच्या सुमारास गौहरजान वगरे नíतकांची त्यांच्यावर छाप पडलेली होती. इतकेच काय मानापमान नाटकांतील चिजाही गौहरजान वगरेंच्याच होत्या. त्यामुळे त्यांचे गायन त्याच धर्तीवर गेले. एवढेच नव्हे तर त्यांची अ‍ॅिक्टगही त्याच न कळत त्याच धर्तीवर डुलले, कलले व झुलले. पण प्रत्येक सुराला निराळा अभिनय व प्रत्येक अभिनयाला निराळा सूर ही कलावंतिणीच्या कलेची मुख्य खुबी. ही खुबी बालगंधर्वानी आत्मसात केल्याने त्यांच्या अभिनयामुळे प्रेक्षकांना वेड लागले. भाऊरावांच्या वेळी नाटक तुफान रंगत असूनही त्यात प्रत्येक नटाला वाव मिळत असे. बालगंधर्वाच्या नाटकात इतर नटांना वाव मिळत नसे. ज्या प्रवेशात बालगंधर्व काम असेल त्याला अडीच तास आणि ज्यात काम नसेल त्याला अर्धा तास! मग इतर पात्रांचा चुराडा होवो, कत्तल होवो!! गंधर्वाचे प्रवेश म्हणजेच काय ते नाटक अशी विघातक चाल बालगंधर्वाच्या कारकीर्दीत पडत गेली.
ना. सी. फडकेंचा झंकार
अत्रे आणि कोल्हटकरांच्या या परखड लिखाणावर जोरदार टीकाटिपण्ण्याही झाल्या. कादंबरीकार ना. सी. फडके म्हणतात, आचार्य अत्रे म्हणजे अच्युत बळवंत कोल्हटकर यांची वाढवलेली आवृत्ती. कुणाला तरी घायाळ करण्याच्या उद्देशाने अच्युतराव लिहीत. प्रशंसा करताना त्यांना संयम ठेवता येत नसे. आणि िनदाटवाळी करण्यासाठी त्यांनी लेखणी उचलली की, त्यांचा तोल राहत नसे. अच्युतरावांनी बालगंधर्वाचं अमाप कौतुक केलं. परंतु पुढे एका प्रसंगी त्यांची टवाळी करणारा लेख लिहून मोठ्या जाड टाइपात ‘बालगंधर्वाचं ढुंगण’! असा पानभर मथळा देताना बालगंधर्वाना आणि त्यांच्या हजारो चाहत्यांना असल्या असभ्य, अश्लील कुचेष्टेने किती दु:ख होईल याचा विचार केला नाही. आणि त्यांचा रोष ओढवून घेतला. लोकमान्य टिळकांची स्तुती करताना संदेश पत्रात ते टिळकांना अक्षरश: डोक्यावर घेऊन नाचले. परंतु पुढे एका दुर्दैर्वी प्रसंगाने निर्माण झालेल्या वादात टिळकांवर आपल्या वैयक्तिक िनदेची असभ्य विनोदाची तोफ त्यांनी खुशाल डागली. आणि आपल्या जहरी लेखाला त्यांनी मथळा दिला, ‘टिळक बाळंत झाले!’

अत्र्यांच्या संपादकीय कारकीर्दीत या इतिहासाची अनेक वेळा पुनरावृत्ती झाली. असे असले तरी अत्रे-कोल्हटकरांची टीका, लिखाण हे रंगभूमीच्या भल्यासाठी होते हे मात्र कोणीही नाकारू शकलेले नाही. प्रत्यक्ष बालगंधर्वाच्या कंपनीतही त्यांच्या तोडीचे किंबहुना त्यांच्याहूनही काकणभर सरस ठरणारे कलाकार होते. स्त्रीपार्टी करणारे शंकरराव कुलकर्णी त्यापकी एक. खुद्द बालगंधर्वानी पत्र पाठवून त्यांचे मोठेपण मान्य केले होते. बालगंधर्वाशी मतभेद झाल्यानंतर शंकररावांनी गंधर्व कंपनी सोडली. आणि आळंदी गाठली. उत्तर आयुष्यभर ते तिथं माऊलींची सेवा करत राहिले. स्त्रीभूमिका करत असल्यामुळे त्यांचं लग्नही होऊ शकलं नाही. जवळपास सतरा-अठरा वष्रे बालगंधर्वासोबत असणाऱ्या शंकररावांना व्यवहारी दुनियेचं भान होतं. जे बालगंधर्वाकडून सुटलं होतं. गंधर्व कंपनीचा आíथक डोलारा शंकररावच सावरू शकतात, असा विश्वास पु. ल. देशपांडेंना वाटत होता. पुलं शंकररावांचे चाहते होते. शंकररावांनी गंधर्व कंपनीत पुन्हा परतावे, कंपनी सावरावी असे प्रयत्न पुलं त्यावेळी करत होते. बालगंधर्व शंकररावांचा शब्द टाळत नसत. पण शंकरराव बालगंधर्वाना कंटाळले होते. पडद्यामागचे बालगंधर्व त्यांनी जवळून पाहिले होते. प्रत्यक्ष जीवनातली त्यांची स्त्रीअसूया अनुभवली होती. गौहरबाईंच्या प्रेमात बुडून त्यांनी पत्नी लक्ष्मीबाईंची केलेली प्रतारणा पाहिलेली होती. त्यामुळे शंकरराव पुन्हा गंधर्व कंपनीत गेले नाहीत. आणि अंग टाकलेली गंधर्व कंपनीही पुन्हा नव्या जोमानं उभी राहू शकली नाही.
shreerang.gaikwad@gmail.com